233چشمان اين پابرهنهگان موج مىزند و آنها را به اين سرزمين دوردست كشانده و موجب شده نيشهاى خار مغيلان، نوش جانهايشان شود. دنياى معنوى اين زائران بىادعا، تا دلتان بخواهد بزرگ و آباد است. از اين زاويه، غنى و متنعّم واقعى آنهايند و درمانده و فقير حقيقى، ما. در طول اين سفرها، هرگاه از كنار چادرهاى ساده اما برافراشته و شكوهمند آنها گذر كردهام، به حج آنها و باورهايشان غبطه خوردهام و بر فقر و تهيدستى خودم، افسوس. نكته جالبتر و در عين حال تأسفبارتر اينكه دولت عربستان و ساير دولتهاى عربى و اسلامى و بعثههاى آنان، اين صحنهها را هر روز و مكرراً مىبينند و از كنار آن به راحتى مىگذرند. يكى از اهداف حج، نمايش و معرفى ملموس اين واقعيتهاى ناگوار و شكافهاى تلخ طبقاتى در جهان اسلام براى اتخاذ تدابير لازم و واحد و همگانى و در عين حال سريع و بموقع در جهت نجات خواهران و برادران مسلمان و رهايى آنان از رنج فقر و ظلم و بىعدالتى است؛ اما آگاهى و آشنايى با اين حقايق دردناك، نه تنها دولتها و ملتهاى مسلمان را به اتخاذ تدابير مشترك براى حل و فصل آنها وانداشته است بلكه براى حل مقعطى آنها در موسم حج نيز اقدام مؤثرى صورت نگرفته است. پروژه عظيم ساختوساز اطراف مسجدالحرام، منوريل، طرح ترددى به مشاعر مقدسه، هتلها و ساختمانهاى سر به آسمان كشيده، همه و همه براى خالى كردن جيب زائران و كشورهاى متمكن است اما براى خيل عظيمى از زائران كشورهاى فقير، در حد يك اقامتگاه ساده يا سرپناه و چادرهاى موقت و سه وعده غذاى مختصر تدبيرى اتخاذ نشده است و آنان همچنان فراموش شده در حاشيه خيابانها و زير پلها به سر مىبرند و مسير ترددشان براى هميشه «طريق المشاة» است. در مقابل اين دسته از زائران كه البته شمارشان بسيار است، زائرانى هستند كه از اسكان و امكانات رفاهى مطلوب نسبتاً مطلوبى برخوردارند. آنها در هتلها و منازل اجارهاى دور يا نزديك حرمين شريفين استقرار مىيابند و از سه وعده غذايى و امكانات بهداشتى و درمانى برخوردارند. سطح خدمات و تسهيلات رفاهى اين دسته نيز