234بسيار متفاوت است. از استقرار در ساختمانهاى كهنه و منازل اجارهاى يك يا دو طبقه و غذاهاى ساده و كم هزينهاى كه در محل پخت مىشود، آغاز شده و تا استقرار در هتلهاى درجه يك هيلتون، شرايتون، ماريوت و برخوردارى از منوهاى غذايى متعدد و متنوع ادامه مىيابد.
اسكان، تغذيه و امور رفاهى زائران ايرانى
در طول نيم قرن اخير، خدمات رفاهى زائران ايرانى دستخوش تغييرات بسيارى شده است. در دهههاى سى و چهل و پيش از آن، مدير كاروان وظيفه تأمين و تدارك كاروانها را بر عهده داشت. مديران، هزينههاى سفر را از زائران مىگرفتند و پس از ورود به مكه و مدينه، بىدرنگ، بهدنبال جا و مكان مىرفتند. پختوپز را هم آشپز كاروان يا خود زائران، در همان منازل اجارهاى، انجام مىدارند.
از دهه پنجاه به تدريج نقش دولت مركزى گسترش مىيابد. اين نقش فراكاروانى، از تأمين و تدارك هواپيما براى رفت و برگشت محدود زائران اعزامى آغاز مىشود و سال به سال محدوده اختيارات مديران كمتر مىشود تا به امروز كه تقريباً همه امور - به جز ثبتنام زائران، اخذ پاسپورت، مديريت داخلى و تقسيم اتاقها و اجراى برنامههاى مذهبى و فرهنگى كاروان - بر عهده دولت است.
جذب و گزينش عوامل كاروان، رفت و برگشت زائران، قراردادهاى منازل و تقسيم آنها بين كاروانها، تدارك مايحتاج هر كاروان و پخت و تقسيم غذا، بيمه، بهداشت و درمان زائران، از جمله امور مهمى است كه سازمان حج و زيارت برعهده دارد.
ناگفته نماند كه از اوايل انقلاب تا اواخر دهه هشتاد، بيشتر كاروانهاى ايران در منازل اجارهاى يك، دو يا سه طبقه و دور از حرمين شريفين مستقر مىشدند. اما از سالهاى 1380 به بعد، به تدريج، اين منازل اجارهاى به هتلهاى مجهز و استاندارد تبديل شد و سال به سال از فاصلهشان به حرمين كاسته و به حرم نزديكتر شد.