83استعمار فكرى و فرهنگى رهايى يابند.

حضرت امام رضا(ع) در بيان نقش بيدارگرى فريضه حج فرمود:

... مَعَ ما فِيهِ مِنَ التَّفَقُّهِ وَنَقْلِ أخْبارِ الأئِمَّةِ الى كُلِّ صُقْعٍ وَ ناحِيَةٍ... . ¹

از ديگر آثار و منافع حج اين است كه حج‌گزاران، فقه و علم دين را بياموزند و آثار ائمه را منتشر سازند و اخبار آنان را براى ديگران بازگو كنند و به جاى جاى جهان برسانند... .

امام صادق(ع) درباره فلسفه حج و اسرار تشريع آن چنين مى‌فرمايد:

وَجَعَل فِيهِ الإجتماعَ مِنَ المَشْرِقِ والْمَغْرِبِ لِيَتَعارَفُوا... ولِتُعْرَفَ آثارُ رسولِ الله وتُعْرفَ أخبارُهُ ويُذكر ولا يُنْسَى، ولو كانَ كلُّ قَوْمٍ إنَّما يَتَّكِلُونَ عَلى بِلادِهِمْ وما فيها هَلَكُوا، وخَرِبَتِ الْبِلادُ وَسَقَطَ الَجَلَبُ وَالأَرْباحُ وعَمِيَتِ اْلأَخْبارُ وَلَمْ يَقِفُوا عَلى ذلِك، فذَلِكَ عِلَّةُ الْحَجِّ. ²

در سرزمين مكه، اجتماعى از شرق و غرب پديد آورد تا همديگر را بشناسند و آثار رسول اللَّه (احاديث و اخبار) شناخته شود و فراموش نشود و اگر هر گروهى به آنچه كه در سرزمين‌هايشان جريان دارد، تكيه مى‌كردند، نابود مى‌شدند و بلاد روى زمين، رو به ويرانى مى‌گذاشت و امر تجارت و بازرگانى به تباهى مى‌گراييد، و اخبار و گزارش‌ها به دست افراد نمى‌رسيد؛ اين است فلسفه حج.

اين دو حديث و احاديث مشابه، مى‌رسانند كه حج ابعاد علمى،