43منزلت والاى انسان در نظام خلقت است. اين آموزه قرآنى در همه نظامات بشرى جريان دارد. نظارت بر عملكردها در تمام برنامهها و ميان همه اقوام بشر، امرى ضرورى است. لزوم نظارت در اثرگذارى تربيتى نيز از اين اصل پيروى مىكند.
متربى بايد بداند كه خداوند همواره ناظر بر رفتار و حركاتش است و در آينده بايد پاسخگوى اعمال و رفتار خود باشد. چنين نظارتى مىتواند تأثير ويژهاى بر شخصيت و رفتار وى داشته باشد؛ چه اينكه اين امر مستلزم نوعى خودكنترلى است. حضرت على(ع) مىفرمايد:
فَاتَّقُوا الله الَّذِي أَنْتُمْ بِعَيْنِهِ وَنَوَاصِيكُمْ بِيَدِهِ وَتَقَلُّبُكُمْ فِي قَبْضَتِهِ إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ وَإِنْ أَعْلَنْتُمْ كَتَبَهُ قَدْ وَكَّلَ بِذَلِكَ حَفَظَةً كِرَاماً لَا يُسْقِطُونَ حَقّاً وَلَا يُثْبِتُونَ بَاطِلا... . 1
از مخالفت با فرمانهاى خدايى كه در پيشگاه او حاضريد و زمام امور، حركات و سكنات شما به دست قدرت اوست، بترسيد. اگر شما اعمالى را پنهانى انجام دهيد، او مىداند و اگر آشكارا انجام دهيد، مىنويسد. او نگهبانان بزرگوارى را براى آن گماشته است تا هيچ حقى را ضايع نكنند و امر بيهودهاى را به ثبت نرسانند.
علماى اخلاق معتقدند كه خودكنترلى كليد كاميابى در تهذيب و تربيت نفس است. انسان در ابتدا بايد با خود پيمان ببندد، و براى خود برنامه و جدول تربيتى كه در اصطلاح به آن «مشارطه»