28طايفه «بنىسهم» در طرف راست و چپ آن حضرت مىايستادند: يكى صيحه مىكشيد و ديگرى كف مىزد تا در نماز پيامبر(ص) اخلال كنند. قرآن در اين باره مىگويد: اكنون كه همه كارهاى شما اينچنين ابلهانه و شرمآور است، شايسته مجازاتيد: (فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) ؛ 1
«پس بچشيد عذاب الهى را به خاطر اين كفرتان».
حج بزرگترين شعائر اسلام و برترين وسيله براى قرب به خداوند است. حج، يعنى اينكه مسير انسان از معصيت به طاعت و از شقاوت به سعادت منتهى شود؛ چنانكه مرحوم صاحب جواهر مى گويد:
حج مشتمل است بر خاضعشدن و ذلّت نفس در برابر پروردگار، همراه با رنج تن، دورى از خانواده و وطن، ترك عادات و لذّات و شهوات و ترك آنچه كنار گذاشتنش بر ما سخت و دشوار است و همچنين موجب صرف مال است. 2
پس حج، نوعى رياضت نفسانى و اطاعت مالى و عبادت بدنى، اعم از گفتارى و رفتارى، وجودى و عدمى است و آنچه برشمرديم، از ويژگىهاى حج است.
در تفسير كلمه مناسك در آيه 200 سوره بقره 3، تعابير زيادى هست؛ چنانكه برخىگفتهاند، مناسك يعنى قربانگاه، طاعتگاه، و عبادت؛ يعنى هنگامى كه اعمال (عبادات حج) را انجام داديد، خدا را ياد كنيد. 4