204از دستاوردهاى معنوى حج، واداشتن انسان به انديشيدن در باطن اين مناسك و شعائر است. انسان بايد درك كند كه چه سرّى در لباس بىپيرايه، ساده و يكرنگ احرام وجود دارد؟ چرا بايد هفت دور گرد كعبه كند و حقيقت سعى و هروله چيست؟ چه رازى در بيتوته منا و مشعر و قربانىكردن و حلق و تقصير هست و چرا بايد استوانه سنگى را با ريگهايى كه عددش براى همگان مشخص است، رمى كرد؟ و... . به يقين، شناخت اسرارِ احكام و تعاليم الهى، كمك شايانى در انجام بايسته آنها ايفا خواهد كرد. اگر حجگزار نتواند پاسخ اين پرسشها را دريابد و به اسرار نهفته در اين اعمال و مناسك پى ببرد، نمىتواند حق حج را آنچنان كه شايسته آن است، ادا كند.
ازآنجاكه اولياى خدا حقيقت و عظمت حج را دريافته بودند، با پاى پياده رهسپار ديار محبوب مىشدند. نقل شده است امام حسن مجتبى(ع) 25 بار اين راه را پياده پيمود. اين پيادهرَوى، به سبب دريغ از بذل مال در راه آن نبود، بلكه معرفت به عظمت خانه و ارزش اين سفر، آن حضرت را به پيادهرفتن به آن نقطه امن وامىداشت، درحالىكه مركبها پيشاپيش آنها حركت مىكرد. 1
حضرت زينالعابدين و امام صادق(عليهما السلام)، از روى تواضع و تذلّل در پيشگاه حق، كه براى كمتر كسى ميسر است، هنگام گفتن تكبير به خود مىلرزيدند و اضطراب سراسر وجود مباركشان را فرا