154ازاينرو با خود مىگفتند؛ بههرحال ما نيز كار دينى انجام مىدهيم. اينجا بود كه قرآن كريم فرمود: «آيا آبدادن حاجيان و عمران مسجدالحرام را مانند كار كسى مىپنداريد كه به خدا و روز واپسين ايمان آورده و در راه خدا جهاد كرده است؟» اين دو مطلب، نزد خدا يكسان نيستند؛ 1 و خداوند گروه ستمكار را هدايت نمىكند. 2
از دستاوردهاى معنوى حج، تقويت ايمان انسان است؛ زيرا ما در اين فضا آثار ابراهيم - قهرمان توحيد - را مىبينيم، آثار پيامبر اسلام(ص) و جانفشانىهاى ايشان و ياران صديقش را مىبينيم. كعبه را مىبينيم كه ابراهيم و اسماعيل(عليهما السلام) آن را ساختند و پيامبر اسلام(ص) از آن پاسدارى كرد. على(ع) در آن به دنيا آمد و بعد از فتح مكه، پا بر دوش نبى گذاشت و آن را از لوث بتها پاك كرد! در قربانگاه، به ياد ايثار ابراهيم(ع) و تصميمش براى قربانىكردن فرزند و در جمرات، به ياد منازعه جانانه ابراهيم(ع) با وساوس شيطان، دلمان را روشن مىكند! آرى، جز نيروى ايمان راستين نمىتواند چنين رفتارهاى شگفت و طاقتسوز را از انسان بروز دهد.
ابراهيم(ع) به فرمان الهى، با هاجر و اسماعيل، راهى سرزمين تفتيده حجاز شد و با راهنمايى خداى تعالى در محلى كه بعداً كعبه را ساخت، هاجر و اسماعيل(عليهما السلام) را فرود آورد و در آن سرزمين بىآبوعلف، به حال ضعف و مسكنت، با توشه اندكى از طعام و