143باز كنيد تا من... 1 شما را بدهم، رفت و... 2 در را گشود، زوار هم الحق بىمروتى كردند و دست خود را بسته، نقيبى به كفشدار ندادند، چه رسد به كليددار! جناب حاج ميرزا آقا امام جمعه تبريز با همتِ بلند و نيت ارجمند، حاضر شدهاند در تبريز محلى معين كنند كه هر ساله هزار تومان براى خدام اين حرم مطهر، عايد شود. 3
ابراهيم رفعت پاشا كه براى آخرين بار در سال 1325ه .ق به عنوان «امير الحاج مصرى» به حج مشرف شده است، مىنويسد: مردم مدينه در روزهاى پنجشنبه به زيارت بقيع مىروند و بر روى قبرها دستههاى گل و ريحان قرار مىدهند و هيچ شيعه داخل حرم اهل بيت نمىگردد مگر اين كه پنج قروش (به خدام) بپردازد، همانگونه كه به هيچ كس اجازه ورود به داخل كعبه و حجره نبوى داده نمىشود، مگر يك ريال بدهد، تازه اين براى افراد عادى است و از افراد ثروتمند وجه بيشترى دريافت مىشود. 4
مقايسه گفتار ابن نجار با گفتار سه نويسنده ياد شده، نشانگر دگرگونى و تحوّلى است كه در حرم بقيع، در طول چندين قرن، در اثر شرايط، به وجود آمده است؛ به طورى كه در دورانهاى گذشته، درب اين حرم مانند ساير حرمها در تمام روز، به روى زائران و علاقهمندان باز بوده ولى در قرن اخير كليددار و متولّيان آن، كسانى بودند كه جهت تأمين معاش و كسب درآمدِ بيشتر، محدوديتهايى براى زائران قائل گرديده و از آنان سلب آزادى مىنمودند.
5. تزيينات حرم بقيع
حرم ائمه بقيع(عليهم السلام)، همانند ساير حرمها، داراى ضريح، روپوش ضريح، چلچراغ، شمعدان و فرش بوده كه در صفحات آينده اشاره خواهيم كرد.
6. حرم بقيع صحن نداشته
بر خلاف حرم ساير ائمه، بقعه و بارگاهِ بيشترِ امام زادگان كه علاوه بر ساختمان حرم و بقعه، داراى صحن و حياط وگاهى داراى صحنهاى متعدد و وسيع مىباشند