62

1. طرفداران تشبيه و تجسيم

كسانى چون كَهمَس، مُضَر، احمد هُجَيمِى، داوود جُورابى، محمد بن كرام (پيشواى كراميه) و مُقاتِل بن سليمان، رهبران و پيشوايان گروه حشويه نام برده شده‌اند. ¹

داوود جورابى پيشواى گروه جورابيه گفته بود:

از دستگاه تناسلى و ريش كه بگذريد، خدا ساير اعضاى انسانى را داراست. او جسم است و گوشت، خون، دست، پا، سر، زبان، دو چشم و گوش و موى‌هاى پرپشت و مُجَعَّد (فِرزده) نيز دارد. ²

خطيب بغدادى از قول ابوحنيفه نقل كرده است كه مقاتل بن سليمان، اولين رواج‌دهنده تشبيه، آن هم به شكل افراطى آن بود:

قال ابوحنيفه: «أتانا من المشرق رأيان خبيثان، جهم معطّل، ومقاتل مشبّه». ³

از مشرق زمين دو انديشه ناپاك به ديار ما وارد شد: جهم قائل به تعطيل و مقاتل معتقد به تشبيه.

ابوالحسن اشعرى نيز مقاتل را اهل تشبيه افراطى معرفى كرده است. او مى‌گويد:

مقاتل عقيده داشت كه خدا جسم و به صورت انسان است. او بدن دارد و بدن او گوشت، خون، مو، استخوان و جوارح، مانند دست، پا، سر و چشم. با وجود اين، شبيه چيزى نيست و چيزى هم شبيه او نيست. ⁴

البته برخى از صاحب‌نظران ⁵، اصل تشبيه‌گرايى را از يحيى بن معين، احمد بن حنبل، سفيان ثَورِى، اسحاق بن رَاهَوَيه، داوود بن اصفهانى و هشام بن حكم ⁶ دانسته‌اند