113 شرايط چهارگانه تأويل نزد ابن‌تيميه

امر دومى كه اذعان به تأويل وهابيت به آن معطوف است، اين است كه ابن‌تيميه شرايط ويژه‌اى براى جواز تأويل در نظر گرفته است كه شايد كمتر موردى از آيات و احاديث صفات بتوان يافت كه واجد اين شرايط باشند. توضيح اينكه وى براى جواز تأويل، چهار شرط در نظر گرفته است:

الف) لفظى كه بنا بر تأويل آن است (مثلاً لفظ يد) قبلاً در زبان عرب در معناى مجاز مورد نظر (مثلاً قدرت) استعمال شده باشد؛

ب) به همراه لفظ يادشده دليل و قرينه قطعى موجود باشد كه موجب انصراف لفظ از معناى ظاهر به معناى مجاز مى‌گردد؛

ج) دليل و قرينه‌اى كه وصف آن را گفتيم، بايد از معارض نيز سالم باشد. بنابراين اگر دليلى قرآنى و ايمانى در مقابل قرينه يادشده و در تأييد معناى ظاهر وجود داشته باشد، اعراض از معناى ظاهر غيرممكن است؛

د) اگر پيامبر خدا(ص) آيه يا حديثى بيان كرده باشد، ولى از آن معناى خلاف ظاهر را اراده كرده است، بايد به مردم اطلاع دهد كه او معناى خلاف ظاهر از اين لفظ را اراده كرده است و نه معناى حقيقى را؛ به‌ويژه در مواردى كه آيه و حديث در زمينه مسائل اعتقادى باشد و نه مربوط به احكام عملى و فقهى. ¹

در ارزيابى شرايط يادشده بايد گفت، گرچه بعضى از شرايط (شرط دوم) مورد تأييد است و در فصل قبل، در بحث تأويل، نظر مثبت صاحب‌نظران در مورد آن بيان شد ²، اما در صحت بعضى از آنها، به ويژه مورد سوم و چهارم جاى تأمل است؛ زيرا