142از زمين برمى‌خواست هر مسافرى را بى‌تحمل مى‌كرد و به استثناى چند كوه كه از دور ديده مى‌شد، چيز ديگرى در اين دشت يافت نمى‌شد و پيوسته نوعى سراب در پيش چشمان مسافران نمايان مى‌شد و تنها چيزى كه رهگذر اين مسير را شادمان مى‌كرد، گنبد طلايى‌رنگ شهر قم بود. 1 گنبد طلايى قم از مسافت دور ديده مى‌شد. خاك قم، مقدس و محترم است و از اين لحاظ عده‌اى از مقدسان مدفن خود را در قم قرار داده‌اند. قم مقابر متعدد و بسيار دارد كه امامزاده، يعنى اعقاب حضرت‌على(ع) هستند. گفته مى‌شود در دوره صفويه شمار اين مقابر به چهارصد مى‌رسيد، اما در دوره قاجار بسيار كمتر بود. 2
از مناطق ديدنى قم، درياچه قم با مساحت بسيار بود كه آبش فراوان و پر از مرغابى بود. 3 درباره امكانات شهر مى‌توان از بازار قم كه بازارى معتبر و بسيار مفصل بود، صحبت كرد. در شهر هم بازارچه‌ها و حمام‌هاى بسيارى وجود دارد و تقريباً حمام‌هاى قم شصت باب مى‌شد كه فقط سه باب آن در بازار بود. 4
مردم قم از طايفه‌هاى بسيارى بودند كه مهم‌ترين آنها را شرح مى‌دهيم:
يكى از اين طايفه‌ها «بنى‌هاشم» بودند كه خود به پنج طايفه تقسيم مى‌شدند و همه آنها سادات بودند. سادات طباطبايى، سادات اسماعيليه كه