216افزون بر رويكرد و ماهيت تمدنى حج كه در نگرشى كلاننگر، آيندهنگرانه و اميدبخش به هستى - كه در ارتباط حج با ولايت و ظهور منجى آخرالزمان بروز پيدا مىكند - حج در هر چهار بعد تمدنى، در ارتباط با بيدارى اسلامى تحليلپذير است:
1. تمايل تمدنى، اولين مرحله بيدارى اسلامى است كه سبب انقلاب درونى و احساس نياز براى تغيير وضع موجود در مسلمانان مىشود. اين روحيه است كه مسلمان را براى بازيابى عزت تاريخى مسلمانان در مقابل غرب و استعمار به پا مىخواند.
2. پس از شكلگيرى تمايل تمدنى و ايجاد مطالبه عمومى در جهان اسلام، وقتى وارد مبارزه مىشويم، به يك نظام انديشهاى سياسى نياز است تا بر اساس آن، قيام و نهضت پيش برود. اين نظام فكرى و انديشهاى است كه برنامههاى بيدارى اسلامى و چشمانداز آن را تدوين مىكند.
3. بحث هويت تمدنى نيز از اركان مهم تمدنى بيدارى اسلامى است. يكى از مهمترين علل داخلى بيدارى اسلامى، احساس سرخودردگى و تحقير تاريخى و در نتيجه تلاش براى بازگشت به هويت و عزت اسلامى بود كه در بخش دوم كتاب به تفصيل بيان شد.
4. كاركردهاى اقتصادى حج، رهاورد بسيار مناسبى براى مباحث دستاوردهاى تمدنى حج محسوب مىشود كه در بخش دوم كتاب گذشت.
جمعبندى
تمدن، از مباحث مهم در تحليلهاى كلان اجتماعى و سياسى جهان اسلام است كه ديدى جامع را پديد مىآورد. جهان اسلام پس از فراز و نشيبهاى تمدنى، هماكنون در ايستگاه بيدارى اسلامى، در تكاپوى دستيابى به عزت و اقتدار تمدنى خود است. در مقابل جريان بيدارى اسلامى، غرب داعيه انحصار تمدنى دارد و خود را در مقام آخرين