186ثبات اجتماعى، كاركرد مؤثرى داشته باشند. 1
يكى از علل مهم بيدارى اسلامى در مباحث فرهنگى و اجتماعى با عنوان بحران هويت بيان شده است. هراير دكمجيان در اين خصوص مىگويد:
يكى از نتايج انحطاط و زوال اسلامى، ايجاد بحران هويت فردى و جمعى در ميان مسلمانان بود... . عظمت بحران هويت، اسلام را در مقابل قدرت نظامى غرب و تأثير و نفوذهاى ايدئولوژيك، به حالت تدافعى در آورد. 2 از آنجا كه هويت تمدنى، هويتى فرازمانى و فراسرزمينى است كه مليتها و فرهنگهاى مختلف را در خود جاى مىدهد، حج ظرفيت عظيمى در تقويت اين هويت دارد. حج آوردگاه مسلمانانى است كه از سرتاسر جهان، در زمان و مكان مشخصى براى انجام مناسك دينى، دور هم جمع شدهاند و اين، يعنى وحدت در عين كثرت؛ در اينجا فرهنگها و مليتهاى گوناگون، ذيل دين واحد تجمع مىكنند. به اين ترتيب آموزهها و هويت دينى، سبب ايجاد كنگره عظيم انسانى مىشود.
افزون بر اين، حج خاستگاه و بستر رويدادهاى مهم تاريخى است و هر فرد زائر، پس از حضور در سرزمين وحى، خود را با اين سابقه تاريخى همراه مىبيند و از اين جهت خود را به تمدنى اصيل، كهن و پويا متعلق مىداند؛ تمدنى كه او هماكنون خود را در متن آن مشاهده مىكند. حاجى، مكانها و رويدادهايى را مشاهده مىكند كه ريشه هويت دينى امروز او را مىسازد؛ ريشه و بنيانى كه همه مسلمانان، خود را در آن يكسان مىدانند و به آن احساس تعلق مىكنند.
علاوه بر اسلام، حج يادآور دينداران بزرگى همچون ابراهيم و اسماعيل است كه بنيان عميق و اصيل هويت دينى را در بستر تمدن بشرى به رخ مىنماياند. با توجه به