172آنها قابليت رسانهها را احساس مىكنند و گاهى مىكوشند آن را سركوب كنند. 1
البته اين فضاى رسانهاى هرچند زمينه و عامل بسيار مساعدى براى پيشبرد و اهداف و برنامههاى نهضتهاى اسلامى است، ولى بهتنهايى نمىتواند كشورهاى استبدادى را تبديل به دموكراسى كند؛ زيرا رسانهها به حمايت توده مخاطبان نياز دارند تا به دولتهايشان فشار بياورند. اكنون به عهده شهروندان مسلمان است كه تصميم بگيرند چگونه از اين رسانههاى نو، براى تجربه و ايجاد دموكراسى نهادينهتر در هر بعد استفاده كنند.
ابوزيد، مدير تحريريه مجله النهار يمن، با ديدگاهى جامعهشناسانه معتقد است جوانان عرب، امروزه براى به دست آوردن وجود اجتماعى و هستىشناختى خود و همچنين ايفاى نقش فعال در زندگى سياسى و اجتماعى، به فضاى مجازى و دنياى اينترنت رو آوردهاند و اين به معناى به چالش كشيدن دولتهاى عرب در اين فضا است. او معتقد است جوانان عرب، بهخوبى از عصر جهانى شدن و شبكههاى اجتماعى براى به بار نشاندن اين ايده استفاده مىكنند. 2
با توجه به ظرفيتهاى نوين رسانهها در روزگار حاضر و تأثير آن در بيدارى اسلامى، به نظر مىرسد ابعاد و كاركردهاى رسانهاى حج، فضاى جديدى را در ظرفيتهاى حج در بيدارى اسلامى تداعى مىكند. حج، فضاى عمومى جهان اسلام است كه همه مسلمانان در آن حضور دارند و از اين جهت مىتوان حج را رسانه بينالمللى جهان اسلام دانست.