169بر شما ملت عزيز اسلام كه براى اداى مناسك حج در اين سرزمين وحى اجتماع كردهايد، لازم است از فرصت استفاده كرده، به فكر چاره باشيد و براى حل مسائل مشكله مسلمين، تبادل نظر و تفاهم كنيد. 1
امام، خطاب به ملتها، آنها را به امورى غير از مناسك نيز مكلف مىكنند:
يك- كوشش در راه ترقى و تعالى مسلمانان و اتحاد و پيوستگى جامعه اسلامى؛
دو- همفكرى و همپيمانى در راه استقلال و ريشهكن كردن سرطان استعمار؛
سه- چارهجويى براى گرفتارىهاى ملل مسلمان؛
چهار- توجه به فقرا و مستمندان كشورهاى اسلامى؛
پنج- چارهانديشى براى آزادى سرزمين فلسطين از چنگال صهيونيسم. 2
از نظر امام خمينى(رحمه الله):
نكته مهم اين اجتماعات (حج)، اين است كه... آن چيزهايى كه در بلاد مسلمين در طول سال گذشته است، به اطلاع هم برسانند و براى رفع اشكالات مسلمين فكر كنند و اجتماع بزرگ ميليونى اسلامى در حجاز براى همين نكته است، در عين حالى كه عبادت است. 3
بدينترتيب، درمىيابيم كه امام خمينى(رحمه الله) با در نظر گرفتن هويت تمدنى جهان اسلام و امت واحد اسلامى، حج را زمينهاى براى تحقق اهداف بينالمللى و شخصيت فراملى مسلمانان مىداند. اين موارد، همان مؤلفههاى بيدارى اسلامىاند كه بر امورى مانند: مبارزه با استعمار، حفظ استقلال و هويت مسلمانان، نگرش عام به دين و خلاصه نكردن آن در امور فردى مناسكگرايانه و تلازم دين و سياست، تكيه دارند.