158از آنچه گذشت افزايش اثرگذارى و امكان نقشآفرينى كنشگران غير رسمى در عرصه بينالملل مشخص شد كه توجيهگر حضور و كارآيى «ملتها» و «نهادها و تشكلهاى غير دولتى»، در عرصه فراملى است. اين شرايط، ظرفيت عظيم اجتماع حج را نشان مىدهد و ابعاد مترقيانه اسلام را براى تبديل شدن به قدرتى اثرگذار در عرصه بينالملل در مقابله با استعمار و استبداد نشان مىدهد؛ استعمار و استبدادى كه بيدارى اسلامى براى غلبه بر آن و عزتبخشى به اسلام است.
امروزه دين يا همان قدرت دينى و به معناى دقيقتر، كنشگران ديندار، در سامانه بينالملل و سياست بينالمللى، يك واقعيتاند. سكولاريستهاى قدرتمند در روابط بينالمللى، به عناصر معنايى و جريانهاى پساسكولار در اين حوزه توجه دارند؛ بنابراين در مقابل چيرگى طرفداران جدايى دين از سياست در سامانه بينالمللى كه ليبرالها و واقعگراها آن را نمايندگى مىكنند، جريان دينى متأخرى در حال شكلگيرى است كه در قالب قواعد و كنشهاى خويش، بهسرعت به توليد و بازتوليد گفتمان خود دست زدهاند. 1
اثرگذارى حج در بيدارى اسلامى بر اساس كنشگرى جامعه مدنى جهانى در عرصه بينالملل را مىتوان از دو طريق بررسى كرد:
الف) تحت فشار قرار دادن دولتها
يكى از جلوههاى مهم كنشگرى جامعه مدنى، زير فشار قرار دادن دولتهاست. براى نمونه سازمان عفو بينالملل و ديدهبان حقوق بشر، همواره بر دولتها اعمال نفوذ مىكنند تا معيارهاى بينالمللى سختترى را به منظور صيانت از حقوق بشر ايجاد كنند.