159اين ويژگى جامعه مدنى را نيز مىتوان بهخوبى در حج اجرا كرد؛ چنانكه يكى از مؤلفههاى مهم امام خمينى(رحمه الله) در احياى حج ابراهيمى، بيان مشكلات و مسائل جهان اسلام و مسلمانان در حج و اعمال فشار به دولتهاى خودفروخته و استعمارگران بود. امام خمينى(رحمه الله) تأكيد داشتند در حج، بايد مسائل جهان اسلام مطرح شود 1 تا هويت بينالمللى مسلمانان (امت واحده) تقويت شود و بيدارى اسلامى، علاوه بر ابعاد سياسى، به جنبههاى سازندگى عملى نيز وارد شود.
از اين رو بيشترين بخش از پيامهاى امام خمينى(رحمه الله) در ايام حج، به بيان و تشريح اوضاع و مسائلى كه مسلمانان جهان با آن روبهرو بودند، اختصاص داشت. بخشى از پيامهاى امام خمينى(رحمه الله) در ايام حج، به بيان مسائل مسلمانان جهان 2 همچون: «فلسطين» 3 و «لبنان» 4 و برخى هم به تمام مسلمانان جهان مربوط بود.
جامعه مدنى از دو طريق مىتواند بر دولتها اعمال فشار كند:
1. نهادها و سازمانهاى بينالمللى، با گستره عمل فراملى و ايجاد قواعد و هنجارهاى عام در محيط بينالمللى، مىتوانند نقش مثبتى را در تسهيل مذاكره ميان تنشگران دولتى ايفا كنند. 5
بر اين اساس حج به عنوان جامعه مدنى جهان اسلام، مىتواند روابط بين دولتهاى اسلامى را تسهيل و حتى مديريت كند.
2. بخش مهمى از اثرگذارى كنشگران غير رسمى (نهادها و سازمانهاى بينالمللى) از طريق تحت تأثير قرار دادن افكار عمومى است. آنها از اين طريق مىتوانند كنشگران