151
فصل دوم: تقويت جامعه مدنى جهان اسلام در حج
مقدمه
در هر تغيير اجتماعى، عدهاى از افراد وجود دارند كه در اصطلاح به آنها پيادهنظام گفته مىشود و معمولاً در اين تغيير اجتماعى، نقش مهمى برعهده دارند؛ زيرا در اين تغييرات اجتماعى، همراهى انسانها - كه عناصر اصلى در شكلدهى اجتماع مىباشند - باعث خواهد شد كه تغييرات مورد نظر، بهسادگى انجام شود و مقاومتى از سوى بدنه اجتماع در مقابل آن شكل نگيرد. 1
بيدارى اسلامى نيز از مهمترين تغييرات اجتماعى در جهان اسلام است كه با حضور گسترده مردم پيش مىرود. شواهد نشان مىدهد كه بيدارى اسلامى در ميان تمام بخشهاى جامعه، از بالاترين طبقات گرفته تا پايينترين آن به چشم مىخورد. 2
جنبه غير مردمى حكومتها در جنبه مردمى اين نهضتها مؤثر است. حكومت با استعمار وارد جهان اسلام شد. بر خلاف كشورهاى اروپايى كه حكومتشان به دست