127مستدلى دست مىزند. نبود «هويت تمدنى»، زمينهساز تأثيرپذيرى منفعلانه از تمدنهاى موجود است. سطوح گسترده هويت تمدنى، به معناى داشتن آگاهى بيشتر درباره تفاوتهاى تمدنى و ضرورت حفظ امورى است كه «ما» را از «غير ما» متمايز مىكند. با اين بيان اهميت و ضرورت هويت تمدنى در امت اسلامى مشخص شد.
انجام مناسك حج در سرزمين وحى و مشاهده مشاعر مقدسه، زمينهساز آشنايى حجگزار با ريشههاى فرهنگى تمدن اسلامى است؛ او مىتواند ريشههاى تاريخى پيدايش تمدن خود را بشناسد، به ويژگىهاى بارز و برجسته تمدن اسلامى آگاهى يابد و با شخصيتهاى تمدنساز، بيشتر آشنا شود.
كعبه كه اساسىترين نماد حج است، محور توحيد است؛ توحيدى كه زيربناى اصلى دين اسلام است. مناسك حج نيز در راستاى تقويت ديندارى و هويت دينى مسلمانان است. به اين ترتيب فضاى كالبدى حج كه سعى در ايجاد تجربه تاريخى يكسان در سير هويت تمدن اسلامى دارد، در كنار مناسك يكسانساز و همگراى حج، هويت دينى مسلمانان را در سطح بينالمل اسلامى تقويت مىكند.
به اين ترتيب حج اين توان را دارد تا هويتى واحد از مسلمانان ايجاد كند كه از مرزهاى ملى فراتر مىرود و مىتواند هميشه اين سؤال را پيش روى مسلمانان زائر قرار دهد كه چگونه است كه وقتى همه در حضور خداوند، با وجود تفاوتهاى نژادى، طبقاتى و فرهنگى، يكسان هستند، در قلمروى دينى، متفرق و در كشورهايى با سياستهاى ملى متفاوت و حتى متعارض زندگى مىكنند. از اين جهت حج مىتواند مناسكى براى زير سؤال بردن مرزهاى دينى، نژادى و فرهنگى شود كه سالها وجود آنها، مفروض گرفته شده است.
تجربه حج به مثابه تجربه نزديكى و همسانى مسلمانان، مىتواند بهترين نمايشگر و مروج وحدت اسلامى باشد. اين چيزى است كه بسيارى از رهبران ملىگراى كشورهاى