114اقتصادى و جغرافيايى، امكان استفاده از زمينه وسيع اشتراك فرهنگى را كاهش مىدهد.
با وجود همه اين مشكلات كه حج زمينه مناسبى براى رفع آنهاست، هرچند ممكن است ايجاد بازارهاى فيزيكى، در عمل با مشكلاتى مواجه باشد، اما با استفاده از ابزارهاى نرمافزارى مانند استفاده از «برند»، مىتوان به ايجاد بازار مشترك در بين كشورهاى مسلمان اقدام نمود؛ بدون اينكه حتى بازار فيزيكى و مشتركى وجود داشته باشد. 1 «نشان تجارى حلال»، نمونه بسيار مناسبى براى اين ايده است كه توانسته است موانع جغرافيايى و اقتصادى ايجاد بازار مشترك اسلامى را پشت سر بگذارد. 2 البته هر چند برخى از غير مسلمانان نيز به كالاهاى «حلال» علاقهمندند، ولى متأسفانه بسيارى از كالاهاى حلال، از سوى غير مسلمانان توليد مىشود. 3
ج) تشكيل اتحاديههاى همكارى اقتصادى
اتحاديههاى اقتصادى در سطوح مختلف و آزادسازى و آسانسازى مبادلات و نقل و انتقال عوامل توليد، به لحاظ آثار مثبت، در كاهش هزينهها و سالمسازى اقتصادى و هموار كردن مسير رشد و توسعه اقتصادى، امروزه به عنوان يك ضرورت اقتصادى پيگيرى مىشود.
منطقه اسلامى و كشورهاى اسلامى، ابزارهاى مناسب متعددى از جمله اجتماع بزرگ حج را براى رسيدن به هدف فوق در اختيار دارند. فلسفه حج بيانگر آن است كه بخش عمدهاى از منافع دستيافتنى از اين فريضه، منافع مادى آن است كه به منظور دستيابى به