105تبيين ماهيت دينى خيزشها و جنبشها در كشورهاى اسلامى، اسلام را «دال» مركزى گفتمان اسلامى مىداند كه درون همه جوامع اسلامى وجود دارد. 1
ظرفيتهاى اقتصادى حج و بيدارى اسلامى
در ادامه ظرفيتهاى اقتصادى حج در راستاى علل بيدارى اسلامى را مرور مىكنيم:
1. اقتصاد و سياست
اقتصاد اسلامى علاوه بر دغدغه پاسخگويى به نيازهاى اقتصادى، دغدغه پاسخگويى به نيازهاى سياسى را نيز دارد و بر نگرش اجتماعى- اقتصادى تأكيد دارد. بر اين اساس به ظهور استعمار اروپايى و روشهاى غربى در نظامهاى مالى اين منطقه، توجه مىشود و در روند استعمارزدايى و جنبشهاى استقلالطلبانه، حركت احياگرانه اسلامى نيز جان مىگيرد و دكترينهاى كلاسيك اسلامى احياء مىشوند. 2 امروزه در مباحث سياسى و اجتماعى، بر اين نكته تأكيد مىشود كه چنانكه تحولات سياسى را نمىتوان از عملكرد و روابط نيروهاى اقتصادى دور دانست، 3 روندهاى اقتصادى را نيز نمىتوان از زمينههاى سياسى و اجتماعى آن جدا كرد. 4 افزون بر اين، اقتصاد علاوه بر جنبههاى سياسى، با فرهنگ و اجتماع نيز در تعامل است. 5