55دادگرى برخى واليان اسلامى و نيز علل و انگيزههاى اقتصادى و اجتماعى، مانند فرار از جزيه و رهايى از ذلت و خوارى هم در گرايش ايرانيان به اسلام بىتأثير نبود. البته گرايش مردم ايران به اسلام، تدريجى و در مدت زمان نسبتاً طولانى صورت گرفت. 1 خلاصه آن كه ورود اسلام به ايران، سرآغاز دوره نوينى در تاريخ و حيات مردم ايران شد.
قابل يادآورى است كه در دوره خلفا، ايران از طريق عراق اداره مىشد و هنوز اسلام، دين غالب مردم اين سرزمين نشده بود. كارگزاران خلفا در مناطق مختلف ايران، حضور داشتند و برخى اسراى ايرانى نيز به مركز خلافت مدينه برده شدند. ابولؤلؤ از آن جمله است كه به سبب بىتوجهى خليفه دوم به خواستهاش، وى را به قتل رساند. البته به دنبال اين واقعه، ابولؤلؤ و برخى ايرانيان ديگر نيز توسط عبيدالله بن عمر به قتل رسيدند. 2 در زمان عثمان نيز برخى اسراى عجم (ايرانى) در مزارع او، در اطراف چاه جمل در حومه مدينه، كار مىكردند. 3 اين گزارشها مؤيد حضور برخى ايرانيان در حجاز است. در خلافت اميرمؤمنان على(ع) با انتقال پايتخت از حجاز به عراق كه بنا به ضرورت و پس از مشورت آن حضرت با برخى صحابه انجام شد 4، هرچند ايرانيان بسيارى با امام در كوفه ارتباط داشتند و در پاى منبر آن حضرت
مىنشستند، اما گزارشى از ارتباط آنان با حجاز و حرمين شريفين در دست نيست.
مناسبات ايرانيان با حجاز در عصر امويان
از دوره امويان، اخبارى از مناسبات ايرانيان با حجاز نداريم. ايران در اين دوره از طريق كوفه و بصره در عراق اداره مىشد و بخشى از پيكره قلمرو دستگاه خلافت