100چهار - كوششهاى عمرانى در مكه و مدينه.
حاجيانى كه از مناطق گوناگون جهان اسلام براى حجگزارى به حرمين مىرفتند، در بازگشت به سرزمينهاى خود، از عنايت دولتها به حرمين شريفين سخن مىگفتند و اين، خود، عامل سيادت و مشروعيت آن حكومتها مىگشت.
در اين رقابتها، دولت فاطمى مصر در برههاى (تا حدود سال 480ه.ق) به سبب ديپلماسى كارآمد و توان اقتصادى بيشتر، موفق بود؛ زيرا با سياستهايى چون ارسال آذوقه براى مردم حرمين، پردهداران كعبه و نيز اشراف به عنوان اميران مكه، ارسال جامه سالانه به كعبه و ايجاد امنيت بيشتر براى كاروانهاى حجاج در مسير مصر و شام در مقاطعى، موفقتر بودند و بيشتر به نام آنان خطبه خوانده مىشد. 1 پس از آن تا پايان حكومت فاطميان (سال 567 ه .ق)، سلجوقيان و عباسيان در سيادت بر حرمين، توفيق بيشتر داشتند؛ زيرا دولت فاطمى درگير گرفتارىهاى داخلى و نيز نبرد با صليبىها و زنگيان بود. 2 در اين مدت، اشراف به عنوان اميران محلى مكه و مدينه با توجه به توان نظامى دولتهاى رقيب و ميزان كمكهاى اهدايى رقيبان به ايشان، جانب يكى را مىگرفتند و كوشش مىكردند با اين سياست، ثبات حكومت خود و امنيت حرمين و رفاه مردم آن را تأمين كنند.
از اين مطالب برمىآيد كه در مجموع، فاطميان از مهمترين عوامل اثر گذار در روابط سلجوقيان با اشراف بودند و در كاهش يا بسط توسعه روابط آنان نقش سترگى داشتند. فاطميان حتى الامكان با توسل به ابزار اقتصادى كارآمد مانع جولان دادن سلجوقيان در حجاز مىشدند. در برهههايى نيز با توجه به ضعف اقتصادى مقطعى فاطميان و ضعف سياسىشان، رقيب آنان يعنى سلجوقيان در سيادت بر حرمين، موفقتر ظاهر مىشدند.