273
جمع‌بندى و نتيجه‌گيرى نهايى
در ميان اهل تسنن قول مشهورِ قريب به اجماع اين است كه در افق مستوى و بدون مانع، معيار غروب استتار شمس است؛ چنان‌كه درصورت وجود موانع - مانند كوه يا اماكن عاليه - اقبال ليل، تاريك شدن هوا و ناپديد شدن شعاع خورشيد از زمين، علامتى براى تحقق غروب دانسته شده است. جالب اينجاست كه در برخى فتاواى امروزى فقهاى عامه، سخن از پايين رفتن پنجاه دقيقه‌اى 1 خورشيد در افق براى تحقق غروب است. 2 درمقابل، عده معدودى طلوع ستاره را ملاك غروب برشمرده‌اند كه به نظر مى‌رسد قائلان به اين قول بيشتر بر علامت بودن ستاره نظر داشته‌اند نه موضوعيت آن.
درميان فقهاى اماميه نيز از ديرباز دو قول مطرح بوده است؛ عده‌اى مانند اهل تسنن استتار شمس را معيار قرار داده و دسته‌اى ديگر ذهاب حمره مشرقيه را در تحقق غروب لازم دانسته‌اند. هريك از دو قول از پشتوانه روايات متعددى برخوردار است. از ديدگاه ما روايات ذهاب حمره را به‌خوبى مى‌توان - با حمل بر احتياط،