157كلينى بر سهل بوده است؛ چراكه كلينى قريب به دوهزار روايت از سهل بن زياد نقل نموده است. ¹ پس توثيق شيخ(رحمه الله) عن حس نخواهد بود.

جواب: ظاهر تعبير ثقه در اينجا، مانند موارد متعدد ديگر، ظهور در توثيق حسى داشته، صرف احتمال حدسى بودن، آن را از حجيت ساقط نمى‌كند؛

2. توثيق شيخ مفيد: به غير از شيخ طوسى، استادشان شيخ مفيد نيز سهل را توثيق نموده است؛ محدث نورى بر اين عقيده است كه شيخ مفيد در بسيارى از روايات از جهت سند مناقشه نموده است؛ ولى در هيچ موردى اشكالى را متوجه سهل بن زياد نكرده است؛ مثلاً ايشان در كتاب «رساله عدديه»، در روايتى كه محمد بن سنان راوى آن است از جهت وى خدشه نموده، ولى روايتى را كه در طريق آن سهل بن زياد قرار گرفته، على‌رغم وارد كردن اشكالات مختلف متنى و سندى، هيچ اشاره‌اى به ضعف سهل ننموده است. ² لازمه چنين روشى اين است كه سهل نزد شيخ مفيد ضعفى نداشته است. بنابراين وثاقت وى نزد ايشان ثابت بوده است.

اشكال: شيخ مفيد در رساله عدديه، بعد از نقل حديثى كه سهل بن زياد در طريق آن واقع است، چنين مى‌گويد: «و هذا الحديث شاذّ مجهول الاسناد». ³بنابراين، اينكه گفته شد شيخ مفيد بر رواياتى كه در آن سهل واقع شده اشكال سندى نگرفته است، نادرست به نظر مى‌رسد.

جواب: اولاً تعبير شاذ به محتواى روايت برمى‌گردد، نه سند آن. اما مراد ايشان از «مجهول الاسناد» بايد از جهتى غير از سهل بن زياد باشد؛ چون وى امرش دائر بين «ثقه» و «ضعيف» است، نه «مجهول». سند روايت چنين است: «محمد بن يحيى العطار عن سهل بن زياد الآدمى عن محمد بن إسماعيل عن بعض أصحابه عن أبى عبد الله(ع)».