156در اينجا، مجموعه توثيقات و تضعيفاتى كه بيان شده است را ذكر مىكنيم و درپايان نتيجهگيرى خواهيم نمود.
يك - وجوه توثيق سهل بن زياد
اول - توثيقات خاصه
در كنار تضعيفاتى كه درمورد سهل بن زياد صورت گرفته است كه در ادامه خواهد آمد، عدهاى نيز وى را توثيق نمودهاند.
1. توثيق شيخ طوسى در رجال: شيخ طوسى در رجال خود وقتى سهل را بهعنوان اصحاب امام هادى(ع) نام مىبرد، او را توثيق مىنمايد. 1
اشكال آقاى خويى: مرحوم آقاى خويى(رحمه الله) بر اين باورند كه كلمه «ثقه» سهوالقلم شيخ طوسى يا نساخ است؛ چراكه ايشان خود، سهل را در جايى ديگر بهصورت جدى تضعيف نمودهاند. 2
جواب: درمورد سهو شيخ(رحمه الله) در توثيق، اصل، عدم سهو است؛ مگر اينكه قرينه عقلايى بر آن اقامه شود و مجرد تعارضِ توثيق با تضعيف ايشان، دليلى بر سهو شيخ نخواهد بود؛ چراكه ايشان راويان متعددى را در يك كتاب توثيق و در كتاب ديگر خود تضعيف نموده است؛ مثلاً ابوخديجه سالم بن مكرم را در فهرست توثيق 3 كرده و درعين حال علامه حلى تضعيف وى را نيز از شيخ(رحمه الله) نقل نموده است. 4 اين روش درمورد علماى ديگر نيز صادق است.
اشكال مرحوم تسترى: وى معتقد است دليل توثيق شيخ طوسى، اعتماد شيخ