90تفكر در آفاق و انفس، بهترين راه براى رسيدن به خودشناسى است. عرصه حج و سرزمين وحى، اين فرصت را فراهم مى‌كند كه در آفاق و انفس تفكر شود؛ زيرا جنبه آفاقى اين سرزمين و عظمت كعبه و سرزمين وحى، همچنين حضور هزاران انسان موحد با رنگ‌ها و زبان‌هاى متفاوت، هر انسانى را به انديشه وا مى‌دارد. جدا شدن از تعلقات مادى و شخصيتى و احرام بستن در لباسى مانند لباس آخرت نيز امكان رسيدن به معرفت به‌ويژه معرفت نفس را فراهم مى‌كند.
رهبر معظم انقلاب اسلامى با توجه به اين حقيقت، معرفت نفس و خودشناسى را از هديه‌هاى حج مى‌شمارد و به حج‌گزاران و عمره‌گزاران سفارش مى‌كند كه از اين فرصت فراهم شده، بالاترين بهره را برگيرند؛ زيرا مجموعه شناخت‌هايى كه در حج حاصل مى‌شود، در هيچ موقعيت و عبادت ديگرى يك‌جا حاصل نمى‌شود. ايشان در كلامى مى‌فرمايد:
اگرچه بركات حج، همه جنبه‌هاى حيات بشر را فرا مى‌گيرد و اين باران رحمت بى‌دريغ، از خلوت دل و انديشه آدمى تا عرصه سياست و اجتماعى و قدرت ملى مسلمانان و تعاون ميان ملت‌هاى مسلمان را بارور و سرزنده و برخوردار از شور زندگى مى‌سازد، ليكن شايد بتوان گفت كه كليد اين همه، «معرفت» است و نخستين هديه حج به كسى كه مايل است چشم خود را به حقايق بگشايد و از نيروى خدا داده «فهم پديده‌ها» بهره بگيرد، همان معرفت و شناخت منحصر به فردى است كه عادتاً جز در حج، در اختيار خيل عظيم مسلمانان قرار نمى‌گيرد و هيچ پديده دينى ديگرى نمى‌تواند مجموعه شناخت‌هايى را كه در مراسم حج، قابل