161رياضت انتخابى تبديل شود و انسان‌ها با رياضت، نفس خود را تربيت كنند. خداوند در يك مدت كوتاه، زمينه اين رياضت را فراهم كرده است، تا انسان به خوديابى برسد و ضعف و تهى دستى خود را در برابر پروردگار دريابد، عزت و اقتدار خود را در پيوند به خدا بيابد، با قرآن در اين سرزمين بيشتر مأنوس شود و تلاوت آن را به عنوان برنامه‌اى در زندگى خود نهادينه كند.
توجه به انسان كامل، امام عصر(عج) و دردانه قيمتى عالم وجود كه هرساله در ايام حج حضور دارد، مى‌تواند حج‌گزار را به كانون معنويت نزديك و مرتبط كند.
4. بعد اجتماعى حج، ويژگى منحصر به‌فردى دارد كه در ديگر عبادت‌ها چنين ويژگى‌اى وجود ندارد. اينكه همه مسلمانان در زمانى معين، در يك نقطه جمع شوند، پديده عجيبى است كه جهان اسلام به آن عادت كرده و با ديدگاه يك فرصت اجتماعى به آن نمى‌نگرد. بايد اين فرصت را درك كرد. فراهم آوردن زمينه تماس با بدنه دنياى اسلام كه نيروى عظيمى را تشكيل مى‌دهد، در حج فراهم مى‌شود؛ نيروى عظيمى كه مى‌تواند كوه‌ها را جابه‌جا كند.
حج، ذخيره‌اى الهى براى امت اسلام است كه هم آخرت آنها را تأمين و هم دنياى آنها را آباد مى‌كند و هم تربيت فردى و هم تربيت اجتماعى و سياسى در پى دارد. از اين‌رو، بايد مورد توجه مسلمانان قرار گيرد و به آن به‌عنوان غنيمتى الهى بنگرند، با استفاده از حج، شعائر الهى را زنده كنند و بزرگ‌ترين فرج را در حج بدانند كه مى‌تواند همه