114مكلّف» يا «گذشت سى روز» از طُرق ثبوت هلال ماه قمرى است، «شياع در بين مردم» نيز، يكى از راه‌هاى آن است و امام در اين روايت به اين مطلب اشاره دارد. 1
جواب
اول اينكه در اين روايت، امام باقر(ع)، عملِ آنها در روز عيد فطر يا قربان را حجت شرعى بر اثبات موضوع براى مكلفان دانسته است؛ چه اين عمل مستند به بينه يا شياع يا حكم حاكم و قاضى باشد. بنابراين تبعيت از عمل آنها مستند به هر كدام از اينها باشد، مادامى كه واقع مشكوك باشد، واجب است.
دوم آنكه مخالفان در غالب موارد براى ثبوت هلال، به حكم قاضى و حاكم استناد مى‌كنند و در امور حج استناد عمل آنها به «شياع»، مثلاً، حمل روايت بر فرد نادر است 2 و اصولاً روايت بر عمل آنها در افطار و قربانى مستند به حكم قضات و سلاطين، ظهور دارد. 3
پس روايت بر حجيت حكم حاكم مخالف در امور حج و ثبوت هلال، به عنوان يكى از مستندات آنها، ظهور دارد و بر وجوب تكليفى تبعيت از آن دلالت مى‌كند. 4
البته روشن است كه مدلول روايت، مربوط به جايى است كه تقيه‌اى در ميان باشد، خوفى يا مداراتى در غير اين صورت، چنانچه مذهب حق، قدرتى پيدا كند كه بر حجاج و سرزمين حجاز حكومت كند، ديگر مجالى براى بحث از حجيت حاكم مخالف نيست؛ به عبارت ديگر، مستفاد از روايت حكم ثانوى واقعى است و نه حكم اولى.