34اگرچه صفاريان عنوان عملالحرمين نداشتند، از سوى خود، عامل راه مىگماشتند و بر امور حرمين نظارت مىكردند. 1
زمانى كه آلبويه (334-447 ق) قدرت خلفاى عباسى را تحتالشعاع قرار داد، به امور حج نيز پرداخت. آنان چاهها، راهها و شهرهاى مسير حج را بازسازى، و ماليات كاروانهاى حجاج را لغو كردند. پولهاى فراوانى به اشراف و بانفوذان مكه، و صدقات زيادى به مجاوران مكه بخشيدند. همچنين جامهاى براى كعبه فرستادند. 2 بوييان براى نظارت بر مكه، با فاطميان مصر رقابت مىكردند. اين رقابت، در خطبه خواندن و ميزان دعا براى خليفه در مسجدالحرام اثر گذار بود. و حتى گاهى براى خطبهخوانى، بين دو گروه جنگ شديد درمىگرفت. اما در نهايت بوييان در مقطعى موفقتر از فاطميان مصر عمل كردند. 3
فاطميان مصر براى نفوذ در حرمين، بسيار كوشيدند. ناامنى راه عراق به حجاز موجب مىشد تا حجگزارى تنها از راه مصر كه تحت سيطره خلفاى فاطمى بود، امكانپذير باشد. حتى كاروانهايى كه محمود غزنوى از خراسان به حجاز اعزام مىكرد، از همين مسير مىگذشتند. فاطميان مصر از اين حجاج بسيار استقبال مىكردند و به رئيسان كاروان خلعتهايى مىدادند كه تحسين حجاج و خشم خلفاى عباسى را برمىانگيخت. 4
از ديگر دولتهاى ايران كه در زمان ضعف خلافت عباسيان اين مهم را بر عهده گرفتند، سلجوقيان بودند كه پس از تسلط بر عراق در سال 447 ه.ق به مدت يك قرن قدرت واقعى محسوب مىشدند. خليفه عباسى، القائم، قدرت سياسى را رسماً به طغرل