18- محل احرام حجّ شهر مكّه است. بعضى از فقهاء تمام شهر مكّه فعلى را براى احرام كافى مىدانند و برخى ديگر به احتياط واجب احرام حجّ را در مكّه قديم گفته اند. در اين مورد ميتوان با ارجاع دادن احتياط واجب زائران را در مكه فعلى محرم كرد.
- كسانى كه اعمال مكّه را بايد پيش از وقوف بجاى آورند، بايد شناسايى شوند و در وقت مناسب اعمال خود را انجام دهند و چنانچه تا رفتن به عرفات فاصلهاى وجود دارد حتماً به آنان يادآورى شود كه در اين فاصله محرم هستيد و بايد از محرمات احرام پرهيز كنيد.
- حتماً قبل از محرم شدن به احرام حج، محرمات احرام را براى زائران تكرار كرده و به او گفته شود تا تقصير واقع نشده تمام محرمات احرام را بايد ترك كند.
- كسانى كه اعمال مكه را بر وقوفين مقدم ميدارند حتماً بايد محرم به احرام حج شوند و پس از آن اعمال را انجام بدهند و به آنان گوشزد شود كه تا تقصير در روز عيد را پس از رمى جمره و قربانى انجام ندادهاند بايد محرمات احرام را مراعات كنند.
- قبل از ورود به عرفات به اعمال خرافى بعضى از زائران اشاره شود تا زائران از انجام آن خوددارى كنند.
- با توجه به كمبود امكانات در عرفات و منا به زائران زن توصيه شود لباس به مقدار كافى به دنبال خود داشته باشند تا به لباس شستن در اين دو مكان مقدس نياز پيدا نكنند و به زائران مرد نيز توصيه شود لباسهاى دوخته را براى پس از قربانى و تقصير همراه خود بياورند.
- مشكلات و سختىهاى عرفات تا منا؛ بايد براى زائران در جلسات مكه گفته شود زيرا بيشتر آنان با زندگى راحت و مرفه انس گرفتهاند. وقتى با جامۀ احرام به بيابان عرفات و مشعر و منا پاى نهند و زندگى چادر نشينى را تجربه ميكنند و به سختى و زحمت ميافتند ممكن است زبان به اعتراض گشايند. پس بايد قبلاً آنان را توجيه كرد. و به گفته شاعر:
در بيابان گر به عشق كعبه خواهى زد قدم
سرزنشها گر كند خوار مغيلان غم مخور
- بايد حاجيان براى تحمّل برخى سختىها آمادگى پيدا كنند بخصوص به هنگام حركت به عرفات و وقوف در عرفات و سپس كوچ به مشعر و منا و از منا تا مكه و ايام وقوفشان در منا. آنها بايد آمادگى پذيرش مشكلات ايام تشريق را داشته باشند. چه بسا در حركتشان از عرفات به سوى مشعر با ترافيك و راه بندان مواجه شوند و مجبور باشند مسافتى را پياده طى كنند و يا در وقوفشان در مشعر بايد پذيراى سرما و باد و باران باشند. اگر اين آمادگى روحى و روانى در زائران ايجاد شده باشد، روحانى بسيار آسانتر ميتواند تصميمگيرى كند و زائران با نشاطى بيشتر در جهت حركت به سوى مشعر الحرام براى انجام تكليف گام بر خواهند داشت و از انجام تكليف لذّت خواهند برد. البته بايد توجه داشت كه خبر از مشكلات اعمال براى آماده سازى روحى زائران نبايد با ايجاد نگرانى و دلهره خلط شود.
- در اين جا به تناسب موضوع، فرازى از خطبه قاصعه را مرور مى كنيم. اين خطبه نكات زيبايى براى انسان سازى دارد، خطبه قاصعه را بايد قبل از رفتن به عرفات براى زائران خواند تا از زبان مولى با ارزش حقيقى حج و مناسك آشنا شوند:
«أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ ص إِلَى الْآخِرِينَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَ لَا تَنْفَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَيْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِى جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِيَاماً ثُمَ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْيَا مَدَراً وَ أَضْيَقِ بُطُونِ الْأَوْدِيَةِ قُطْراً بَيْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُيُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًى مُنْقَطِعَةٍ لَا يَزْكُو بِهَا خُفٌّ وَ لَا حَافِرٌ وَ لَا ظِلْفٌ ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ ع وَ وَلَدَهُ أَنْ يَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ وَ غَايَةً لِمُلْقَى رِحَالِهِمْ تَهْوِى إِلَيْهِ ثِمَارُ الْأَفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ قِفَارٍ سَحِيقَةٍ وَ مَهَاوِى فِجَاجٍ عَمِيقَةٍ وَ جَزَائِرِ بِحَارٍ مُنْقَطِعَةٍ حَتَّى يَهُزُّوا مَنَاكِبَهُمْ ذُلُلًا يُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ وَ يَرْمُلُونَ عَلَى أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِيلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمُ ابْتِلَاءً عَظِيماً وَ امْتِحَاناً شَدِيداً وَ اخْتِبَاراً مُبِيناً وَ تَمْحِيصاً بَلِيغاً جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ وَ وُصْلَةً إِلَى جَنَّتِهِ وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَضَعَ بَيْتَهُ الْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ بَيْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ وَ سَهْلٍ وَ قَرَارٍ جَمَّ الْأَشْجَارِ دَانِىَ الثِّمَارِ مُلْتَفَّ الْبُنَى مُتَّصِلَ الْقُرَى بَيْنَ بُرَّةٍ سَمْرَاءَ وَ رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ وَ أَرْيَافٍ مُحْدِقَةٍ وَ عِرَاصٍ مُغْدِقَةٍ وَ رِيَاضٍ نَاضِرَةٍ وَ طُرُقٍ عَامِرَةٍ لَكَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَى حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلَاءِ وَ لَوْ كَانَ الْإِسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَيْهَا وَ الْأَحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا بَيْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ نُورٍ وَ ضِيَاءٍ لَخَفَّفَ ذَلِكَ مُصَارَعَةَ الشَّكِّ فِى الصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِيسَ عَنِ الْقُلُوبِ وَ لَنَفَى مُعْتَلَجَ الرَّيْبِ مِنَ النَّاسِ وَ لَكِنَّ اللَّهَ يَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ يَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَ يَبْتَلِيهِمْ بِضُرُوبِ الْمَكَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّكَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْكَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِى نُفُوسِهِمْ وَ لِيَجْعَلَ ذَلِكَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَى فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلًا لِعَفْوِهِ.» 1
مگر كعبه، خانه پاك خدا را نمىبينيد؟ خداوند انسانها را از زمان آدم تا انسانهاى آخرين اين جهان، با سنگهائى كه نه زيان مىرسانند و نه نفع مىبخشند، نه مىبينند و نه مىشنوند آزمايش نموده اين سنگها را خانه محترم خود قرار داده، و آن را موجب پايدارى و پا بر جائى مردم گردانيده است. سپس آن را در پر سنگلاخترين مكانها و بىگياهترين نقاط زمين، و كم فاصلهترين درهها قرار داد.
در ميان كوههاى خشن، رملهاى فراوان، چشمههاى كم آب، و آبادىهاى از هم جدا و پر فاصله، كه نه شتر، و نه اسب و گاو و گوسفند هيچكدام در آن به راحتى زندگى نمىكند و سپس آدم و فرزندانش را فرمان داد كه به آن سو توجه كنند و آن را مركز تجمع و سر منزل مقصود و باراندازشان گردانيد، تا افراد از اعماق قلب به سرعت از ميان فلات و دشتهاى دور، و از درون وادىها و درههاى عميق، و جزائر از هم پراكندهى درياها، به آن جا روى آوردند، تا به هنگام سعى شانهها را حركت دهند و لا اله الا اللّه گويان اطراف خانه طواف كنند، و با موهاى آشفته و بدنهاى پر گرد و غبار به سرعت حركت كنند، لباسهائى كه نشانه شخصيتها است كنار انداخته و با اصلاح نكردن موها قيافه خود را تغيير دهند.
اين آزمونى بزرگ، امتحانى شديد و آزمايشى آشكار و پاكسازى و خالص گردانيدنى موثر است كه خداوند آنرا سبب رحمت و رسيدن به بهشتش قرار داده است.
اگر خداوند خانه محترمش و محلهاى انجام وظائف حج را در ميان باغها و نهرها و سرزمينهاى هموار و پر درخت و پر ثمر، مناطقى آباد و داراى خانه و كاخهاى بسيار و آبادىهاى به هم پيوسته، در ميان گندمزارها و باغهاى خرم و پر گل و گياه، در ميان بستانهاى زيبا و پر طراوت و پر آب، در وسط باغستانى بهجتزا و جادههاى آباد قرار مىداد به همان نسبت كه آزمايش و امتحان سادهتر بود پاداش و جزاء نيز كمتر بود.
و اگر پى و بنيان خانه «كعبه» و سنگهائى كه در بناى آن بكار رفته از زمرد سبز و ياقوت سرخ و نور و روشنائى بود، شك و ترديد ديرتر در سينههاى (ظاهر بينان) رخنه مىكرد و كوشش ابليس بر قلبها كمتر اثر مىگذاشت و وسوسههاى پنهانى از مردم منتفى مىگشت. اما خداوند بندگانش را با انواع شدائد مىآزمايد و با انواع مشكلات دعوت به عبادت مىكند و به اقسام گرفتاريها مبتلا مىنمايد تا تكبر را از قلبهايشان خارج سازد، و خضوع و آرامش را در آنها جايگزين نمايد.
بابهاى فضل و رحمتش را به رويشان بگشايد و وسائل عفو خويش را به آسانى در اختيارشان قرار دهد.» 2
- وقوف به عرفات از ظهر روز نهم آغاز مىشود. بنابراين زمان حركت به سوى عرفات به گونهاى بايد تنظيم شود كه حجّاج قبل از ظهر در عرفات حاضر باشند. پس لازم نيست كاروان بعد از ظهر روز هشتم به عرفات حركت كند. بلكه ميتوان با گذشتن پاسى از شب به عرفه رفت و با فرض حل مشكل استظلال، از ماشين مسقف استفاده كرد.
- وقت وقوف از ظهر تا مغرب است و واجب است حاجيان در اين مدت در صحراى عرفات باشند و از حدود آن خارج نشوند، بنابراين نسبت به حدود عرفات، كه امروزه با تابلوهاى بزرگ زرد رنگ مشخص شده است توجيه شوند و حتى المقدور از تردد در جاهاى مختلف عرفات نيز بپرهيزند كه احتمال گم شدن آنها زياد است و در صورت گم شدن ممكن است از اعمال باز بمانند.
- تابلوهاى مشاعر مقدس به رنگهاى ذيل است: "عرفات: زرد رنگ"، "مشعرالحرام: بنفش"، منا: آبى"
- اگر شب زنده دارى شب نهم در عرفات، موجب خستگى و خواب آلودگى زائران براى مراسم ظهر عرفه مى شود، بهتر است زائران را به خوابيدن در شب نهم توصيه كرد.
- سنگهاى رمى را ميتوان از كوههاى مكه و از مكانهاى مباح جمع كرد، امّا از آنجا كه عرفات خارج از حرم است و سنگ رمى بايد از حرم باشد، نمىتوان سنگ رمى را از عرفات جمع كرد.
- قبل از رفتن به عرفات در مكه با عوامل كاروان نسبت به انتقال زائران از عرفات به مشعر و منا هماهنگى شود و برنامهاى براى انتقال ضعفا از عرفات به مشعر الحرام و منا چيده شود به گونهاى كه وقوف مشعر را درك كنند و به منا برسند.
- با توجه به اينكه اكثر زائران تلفن همراه دارند، شماره تلفنهاى همراه آنان نوشته شود و در اختيار مسؤول هر اتوبوس گذاشته شود تا در مواقع اضطرارى بويژه شب دهم امكان ارتباط اتوبوسها با يكديگر فراهم شود.
- معمولاً در هر اتوبوسى يك يا چند نفر از عوامل كاروان ميباشند كه به دنبال زائران از عرفات به مشعر و منا ميروند بايد دو مطلب مهم را به آنان تذكر داد يكى اين كه حتماً وقتى به مشعر رسيدند اگر همراه با معذورين ميباشند در مشعر نيت وقوف داده و كسى خواب نباشد و بدون نيت از مشعر رد نشود. نكته دوم اين كه اگر در راه به ترافيك برخورد كنند به گونهاى كه اگر بخواهند با ماشين به مشعر برسند وقوف اختيارى آن را درك نميكنند به هر نحوى شده زائران را پياده به مشعر بياورند تا حج آنان به اشكال برخورد نكند. به عوامل گفته شود شما ضامن حج مردم هستيد.
- عوامل كاروان اگر نايب باشند و به همراه زائران به منا رفتند بايد قبل از طلوع فجر خود را به مشعر براى درك وقوف اختيارى برسانند و الا حج نيابى آنان اشكال پيدا ميكند.
- به زائران تذكر داده شود كه اگر در عرفات يا مشعر از كاروان جدا افتادند بدون هيچ ترس و واهمهاى و دور خود چرخيدن، با هر كدام از كاروانهاى ايران كه مسير را طى ميكنند و با معرفى خود به روحانى آن كاروان، وقوف در عرفات و مشعر را انجام بدهند و به منا بيايند. در آنجا توسط ستاد گمشدگان به كاروان خود ملحق خواهند شد. اگر چنين تذكرى داده نشود ممكن است زائر در اثر هول و هراس راه مكه را پيش گرفته و به محل اسكان برگردد و از وقوفين و مناسك منا بازماند و در نتيجه حجش فاسد شود.
- براى نيت وقوف در مشعر الحرام لازم نيست هنگام طلوع فجر بيدار باشند، بلكه اگر از سر شب قصد اين را داشته باشند كه از طلوع فجر تا طلوع آفتاب را به قصد وقوف و به عنوان يكى از اعمال حجّ در آنجا باشند كفايت مىكند، لذا بهتر است، در بدو ورود به مشعر الحرام و استقرار حجّاج، اين نكته به زائران اعلام شود كه از هم اكنون تصميم داشته باشند كه از طلوع فجر به نيت وقوف در اينجا باشند.
- از آنجا كه برخى از مراجع معظم تقليد ماندن پيش از طلوع فجر را در مشعر الحرام به نيت طاعت الهى واجب ميدانند بهتر است در عرفات يا پيش از رسيدن به مشعر يا در بدو ورود به مشعر اين نكته نيز به زائران يادآورى شود كه از هم اكنون در اينجا مىمانيم به قصد طاعت الهى و از طلوع فجر تا طلوع آفتاب نيز به قصد وقوف و به عنوان يكى از اعمال حجّ در اين سرزمين توقف مى كنيم.
- بانوانى كه شب عيد به منا ميروند اگر به رمى نرسيدند يا در اثر ازدحام يا عذر ديگرى نتوانستند رمى كنند، بايد در روز رمى كنند.
- اگر زائرى ناچار به گرفتن نايب شود، نايب نميتواند رمى را در شب انجام دهد، بلكه بايد در روز نيابت را به جا آورد.
- با توجه به وضع كنونى جمرات و امكان رمى اكثر زائران،بايد توجه داشت كه حتّى الامكان رمى توسط خود زائران انجام شود و از نيابت خوددارى كنند.
- در سالهاى اخير به جهت برچيده شدن كشتارگاههاى قديمى و احداث كشتارگاههاى مكانيكى جديد، بايد با تدبير و برنامهريزى دقيق براى ذبح اقدام شود تا قربانىزائران بطور صحيح انجام شود و لذا توجه امور زير لازم است: