50 كاظم عليه السلام در كاظمين ساخته شد و سپس به ترتيب مرقدهاى پاك و نورانى سالار شهيدان در كربلا، على بنموسى الرضا عليه السلام در توس، فاطمه معصومه عليها السلام در قم، عبدالعظيم حسنى عليه السلام در رى، احمد بنموسى عليه السلام در شيراز و امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام در سامرا ساخته يا بازسازى شد. اما گفتنى است كه مردمان شايسته و پاكنهاد برخى از اين شهرها حتى مدتها پيش از آنكه توفيق همجوارى اين بقعههاى بركتآفرين را بهدست آورند، براى ايجاد و تأسيس تعدادى از اين فضاهاى آموزشى - فرهنگى همگانى، كوشش كرده بودند كه حوزههاى علمى قم، رى، خراسان تااندازه زيادى نتيجه آن كوششهاست. اما نبايد فراموش كرد كه اگر فيضبخشى اين عتبههاى مقدس نبود، هرگز اين همه رشد و تعالى در زمينههاى گوناگون به ظهور نمىرسيد.
شهر قم نمونه بارزى از اين مدعاست. اين شهر مقدس از اوايل قرن دوم مركز علم و فقاهت بوده است ولى سرآغاز حركت علمى وسيع و گسترده آن، به زمانى برمىگردد كه خورشيد اين بقعه مباركه؛ يعنى مرقد مطهر حضرت معصومه عليها السلام ، دلها و جانهاى مستعد را گرما و روشنى بخشيد و آنان را به تلاش و كوشش برانگيخت. شواهد تاريخى، نشان مىدهد حوزه قم از اوايل قرن چهارم، در مسير شكوفايى گام گذارده است. در اين دوره از وجود هزاران عالم، فقيه، محدث و مدرس گزارش مىشود و تعداد مدرسهها و مسجدها و كتابخانهها و ديگر مؤسسههاى فرهنگى و آموزشى اگرچه گاهى اغراقآميز بهنظر مىرسد اما بههرحال از كثرت آنها نشان دارد». 1
اما سرزمين مكه و خانه خدا، بزرگترين زيارتگاهى است كه افزون بر بهرهيافتن تودههاى ميليونى از زيارت اين مكان مقدس، مكانى براى فيضيابى، تحول روحى و دريافت بزرگترين توفيقهاى علمى و معنوى از سوى عارفان بزرگ و عالمان فرهيخته بوده است. بسيارى از عرفا و علماى بزرگ، در آن سرزمين به اهداف معنوى و