128عذاب الهى مى‌ترسند؛ چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: وَ مَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلٰهٌ مِنْ دُونِهِ فَذٰلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذٰلِكَ نَجْزِي الظّٰالِمِينَ . ¹

بنابراين، وسيله در اينجا عبارت از عبادتى است كه شامل وسيله باشد؛ زيرا سياق آيات قرآن اين است كه در بيشتر عبادات، ابتدا فرمان به تقوا داده شده است و آن‌گاه جهاد را بر وسيله عطف كرده است. جهاد نيز فقط با عبادات انجام مى‌شود؛ چون عبادات، همان مجاهدت‌هاى عينى‌اند؛ چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد وَ الَّذِينَ جٰاهَدُوا فِينٰا ²؛ يعنى با پايدارى و طاعت الهى، با خودتان مجاهدت كنيد؛ زيرا در آيه ديگرى مى‌فرمايد: وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهٰا لاٰ نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْوىٰ . ³ همچنين مى‌فرمايد: وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَكَبِيرَةٌ إِلاّٰ عَلَى الْخٰاشِعِينَ . ⁴ بنابراين، هر عبادتى، وسيله است؛ اما هر وسيله‌اى عبادت نيست.

بنابراين، از گفته مفسران در معناى وسيله چنين نتيجه مى‌گيريم كه آنچه به‌واسطه آن، توسل جسته مى‌شود، وسيله ناميده مى‌شود. به نظر اديبان، الف و لام موجود در « الوسيلة »، به معناى استغراق و شمول انواع وسيله‌هاست. بدين ترتيب، همه‌گونه توسل به اعمال، افراد و دعاها نيز جايز است. وسيله