114
مَكارمَ الأخلاق». 1و 2كامل شدن مكارم اخلاق نيز با در نظر گرفتن سبب جلى ممكن مىشود؛ زيرا سبب جلى يكى از حقايق عالم شهود است. در واقع، وقتى در ظاهر به سوى كعبه سجده مىكنيم، سجده ما براى خداوند است. البته زمانى كه ايمان به «لا اله الا الله» و «محمد رسول الله» نيز در انسان محقق شود.
پس لازم نيست انسان هنگام عبادت به هر دو حقيقت (سبب خفى و سبب جلى) توجه داشته باشد؛ زيرا هر دو حقيقت ياد شده، پيش از اين در توحيد محقق شدهاند. البته اگر چنين شود، عبادت او كاملتر و سودمندتر خواهد بود؛ همچنانكه فقيهان در مسئله نيت نماز گفتهاند كه حضور نيت نمازگزار در سراسر اعمال، بهمنظور بهتر و كاملتر شدن آن، لازم است. البته همينكه انسان به هنگام تكبيرة الاحرام، نيت را از ذهن بگذراند، براى او كفايت مىكند و نمازش درست است؛ زيرا حضور نيت در سراسر اعمال نماز كارى دشوار است و دين اسلام مبتنى بر آسانگيرى است.
از ديگر مثالهاى اين موضوع، مناسك حج است كه به ظاهر براى عبادتكننده منفعت دارد؛ درحالى كه در باطن امر، خود مناسك، عبادت و