941. نماد و نمادپذيرى، چندوجهى است؛ يعنى نماد، يك چيز، مىتواند نماد چند چيز باشد و اينكه نماد كداميك باشد به مسائلى مثل اعتبار، وضع يا فرهنگ بستگى دارد.
2. نمادپردازى به شدت تغييرپذير است. در واقع نماد، به مرور زمان تغيير مىكند؛ زيرا بين صورت و محتواى نماد، رابطه وثيقى وجود ندارد. بنابراين ممكن است صورت پابرجا بماند، ولى محتوا تغيير كند؛ درحالىكه ممكن است مردم به دليل پابرجايى صورت، متوجه نشوند كه خود نماد تغيير كرده و فقط صورت آن باقى مانده است.
ازاينرو، اگر نماد را تاريخى و زمانمند بدانيم، فهم آن براى نسل آينده، دشوار مىگردد و نيازمند تفسير متخصصان مىشود. در نتيجه، اين افراد به دليل سمبليكبودن مراسمهاى مذهبى و جنبه زيبايىشناسىشان به آنها روى مىآورند، نه براى معنايشان. بنابراين، چنين مراسمهايى بهصورت ساختگى و ناتوان از باورزايى برگزار مىگردد كه نتيجه آن، سطحىنگرى و مناسكگرايى 1خواهد بود. 2
بنابراين، نماد حامل معنا نخواهد بود. بلكه بيشتر به مردم امكان مىدهد تا معناى مورد نظرشان را بر آن حمل كنند. از اينرو، يك نماد، ممكن است براى مردمان مختلف، معانى متفاوتى داشته باشد؛ گرچه ممكن است آنان به سبب اينكه اعضاى يك اجتماع يا حاملان فرهنگى يكسانىاند، پيوند تنگاتنگى نيز با هم داشته باشند 3.
البته بايد توجه داشت كه اين نگاه به نماد، رويكرد علوم اجتماعى است كه نماد را امرى اعتبارى، تغييرپذير و بدون معناى ذاتى مىداند؛ در صورتى كه نمادها در حج با