86
دو - جايگاه نماد در تبليغ دينى
با توجه به حضور فعال و كنشگرانه مخاطب در عرصه پيام تبليغ، استدلال عقلانى، به تنهايى در تغيير رفتار و نگرش مخاطب مؤثر نيست. در تبليغ اسلامى نيز كه مفاهيم دينى در كانون آن قرار دارند، توجه به اين مطلب بسيار ضرورى است؛ زيرا بسيارى از مفاهيم، انتزاعى مىباشند و لازم است كه بهصورت نمادين مطرح شوند. سيره تبليغى پيامبر اكرم(ص) از اين نظر بسيار غنى و درخور تأمل است. 1 آنچه ظرفيتهاى تبليغى نماد را مهم مىكند، ويژگىهاى آن است؛ ويژگىهايى از قبيل سرعت انتقال پيام، ماندگارى پيام، تناسب و تطبيقيابى با فرهنگهاى گوناگون، ظرفيت براى دربرگيرى پيامهاى فراوان. 2
يكى از جنبههاى مهم تبليغى نماد، نامگذارى است كه در تداعى معانى به ذهن بسيار مؤثر است. اين روش در سيره تبليغى پيامبر جايگاه مهمى دارد. حضرت با توجه به نزاع و اختلاف بين قبيله «اوس» و «خزرج» در مدينه، براساس آموزه برادرى اسلامى، مفاهيم مهاجر و انصار را جايگزين كرد تا دو قبيله تحت يك عنوان قرار گيرند و اختلافها را كنار بگذارند. افزون بر اين، نام يثرب كه از ريشه «تثريب» به معناى «توبيخ و سرزنش» است، به «مدينة النبى» تغيير كرد. 3
لايه لايه بودن مفاهيم دينى 4 كه كاربرد نماد را براى سرعت، سهولت و ماندگارى بيان و انتقال معنا ضرورى مىكند، در كنار رمزآلود بودن زبان كه برخى معتقدند «عاطفه