56حس مىنمايند.
ولى به هرحال، آنچه ارتباط خدا با انسان را در حج، مهم و متمايز مىكند، ارتباط غيرشفاهى خدا با بندگانش است. خداوند در توصيف كعبه چنين مىفرمايد: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبٰارَكاً وَ هُدىً لِلْعٰالَمِينَ* فِيهِ آيٰاتٌ بَيِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِيمَ). 1خداوند در اين آيه، پس از اينكه كعبه را نخستين خانه بنا شده براى مردم و باعث هدايت آنان معرفى مىكند، آن را از آيات روشن خود مىداند؛ چنانكه در آيات ديگر نيز صفا و مروه را از شعائر الهى مىداند. 2بنابراين كعبه يكى از ابزارها و نشانههاى ارتباط غيرشفاهى بين خدا و انسان است؛ چنانكه الفاظ قرآن يكى از ابزارهاى ارتباط شفاهى بين خدا و انسان است. 3
يكى از اهداف مهم تبليغى، تقويت ارتباط انسان با خداست كه بيشتر براساس ادبيات ارتباطى شفاهى است. در حج، ضمن اينكه زائران به مهبط وحى (ارتباط شفاهى خدا و انسان) وارد مىشوند، ارتباط غيرشفاهى آنها با خدا نيز تقويت مىشود؛ به عبارت ديگر، مناسك حج براى اهداف نظام تبليغى اسلام، تحليلشدنى است؛ يعنى وقتى ارتباط غيرشفاهى زائران با خدا تقويت مىشود، برقرارى ارتباط شفاهى كه از برنامهها و اهداف نظام تبليغى اسلام است، آسانتر مىشود.