160بايد اين نكته را به زائران تذكر داد كه طواف، ظاهرى دارد كه با اعضا و جوارح است. ولى طواف حقيقى، با قلب است كه انسان را از ظاهر عبادت به باطن آن مى‌رساند. در واقع ذكر قلبى، دستاورد هميشگى حج است. ذكر قلبى، افضل از ذكر لسانى است. ¹

البته ذكر لسانى مقدمه ذكر قلبى است ² كه انسان را از گناه بازمى‌دارد ³ و سبب مى‌شود خدا انسان را ياد كند ⁴و انسان از سهو و غفلت خارج شود. ⁵

چهارده - همراهى طواف و نماز

نماز سيماى دين ⁶، پناهگاهى در مقابل شيطان ⁷و بهترين وسيله بعد از شناخت خدا براى تقرب به درگاه الهى است. ⁸از اين‌رو پيامبر(ص) فرمود: نماز، از آيين‌هاى دين است و رضاى پروردگار در آن است و آن راه پيامبران(عليهم السلام) است. براى نمازگزار، محبت فرشتگان،