100در حقيقت حج نمونه كوچك امت واحد اسلامى است كه هويت واحدى را نيز به نمايش مىگذارد. مسلمانان در هر گوشهاى از جهان كه باشند، با يكديگر پيوند و اخوت دارند كه تحقق عملى آن را مىتوان در حج ديد. هرمسلمانى با حضور در حج، خود را عضو مجموعه بزرگتر امت اسلامى مىيابد. اين تأثير و نقش حج در تقويت هويت تمدنى را به خوبى مىتوان در تاريخ جوامع اسلامى مشاهده كرد. امام صادق(ع) دراينباره فرمود: «خداوند در مكه و حج، اجتماع مسلمانان را از مشرق و مغرب قرار داد تا يكديگر را بشناسند». 1
د) زيارت و ارتباط عاطفى با اهلبيت(عليهم السلام)
يكى از عناصر ارتباطى موفق در بحث ارتباط دروندينى، مسأله زيارت است. در همه اديان، زيارتگاههايى وجود دارد. اين زيارتگاهها مىتواند قبور پيشوايان دينى، محل نزول وحى، محل عبادت يا حضور پيشوايان دينى يا محل نگهدارى نشانهها و يادگارىهايى از رهبران و حوادث بزرگ دينى باشد. كاركرد اين زيارتگاهها آن است كه مردم در اوقات خاصى در آنجا گردهم مىآيند و افزون بر عبادت، امكان ارتباط درونگروهى و ميانفردى دينى پيدا مىكنند. نمادهاى موجود در اين زيارتگاهها، خطابههاى صورتگرفته و گفتارهاى جمعى مىتوانند در فراهم نمودن موقعيت مناسبى براى ارتباط دروندينى و مؤثر، نقشآفرين باشند. 2
سفرهاى زيارتى بهويژه حج كه با زيارت قبور اهلبيت(عليهم السلام) همراه است، زمينه بسيار خوبى براى عزادارى و برقرارى ارتباط عاطفى با اسوههاى نور و هدايت و زمينه بسيار تبليغى بالايى را براى مبلّغ ايجاد مىكند. بىشك، شخص مبلّغ مىتواند با تكيه بر احساسات مذهبى زائران، نكات معنوى مؤثرى را از سخنان و سيره اهلبيت(عليهم السلام) براى