46بيشترى داشته باشند. بايد به اشكالات اخلاقىاى كه مخالفان مطرح مىكنند، توجه كنند و براى اصلاح آنها بكوشند. چنانچه اخلاق زائر ايرانى با زائران ديگر كشورها پسنديده و شايسته نباشد، از اين بابت ايرانيان نقد مىشوند. بايد اين انگيزه را بهوجود آورد كه خود را اصلاح كنيم و با حسن خلق با آنها روبهرو شويم.
اگر هماتاقى ما از اخلاق تند ما انتقاد مىكند، بايد اين تذكر را امر قابل بهرهبردارى تلقى كنيم كه دوستمان متوجه عيب ما شده است و بايد براى رفع آن بكوشيم.
4. افكار عمومى
راه چهارم شناخت عيوب اخلاقى اين است كه آدمى با مردم بياميزد و در قضاوتهاى اجتماعى دقت كند. صفاتى كه در نظر عموم ناپسند و مذموم است، ترك كند و خود را از آنها منزه سازد. همچنين صفاتى كه پسنديده و ممدوح است، از خويشتن طلب كند و بكوشد كه واجد آن صفات شود.
افكار عمومى و قضاوت مردم درباره درستى يا نادرستى رفتارهاى اجتماعى از عوامل بازدارنده رذايل اخلاقى است؛ زيرا انسانها دوست دارند محبوب مردم باشند و از رفتارهايى كه در جامعه تنفر ايجاد مىكند، خوددارى مىكنند. اولياى دين نيز بر اين مسئله تأكيد كردهاند و مىفرمايند در اجتماع كارى نكنيد كه مردم درباره شما بد قضاوت كنند. امام على (عليه السلام ) در عهدنامۀ خود به مالكاشتر مىفرمايد:
اى مالك! بدان من تو را به شهرهايى فرستادهام كه پيش از تو حكمرانان دادگر و ستمكار بر آنها حكومت كردهاند و مردم در كارهاى تو با همان چشمى مىنگرند كه تو خود در اعمال زمامداران گذشته نگريستهاى و دربارهات همان را مىگويند كه تو دربارۀ آنان مىگفتى و مىتوان با سخنانى كه خداوند در زبان مردم جارى مىكند، به شايستگى و صلاحيت افراد درستكار استدلال نمود. 1