257درباره شوخى و مزاح، با دو دسته از روايات روبهرو هستيم. يك دسته از روايات، شوخى را مذمت كردهاند و دسته ديگر رواياتى است كه شوخى را ستودهاند. از جمعبندى اين دو دسته روايات برمىآيد كه شوخى، حكم دارو را دارد. اگر اين دارو از مواد مناسب توليد شده باشد و در زمان مناسب و بهاندازه استفاده شود، شفابخش است و نشاط و شادابى به افراد جامعه مىبخشد؛ اما اگر تركيبات دارو از مواد مناسب نباشد و در زمان مناسب مصرف نشود يا در مصرف آن زيادهروى شود، نهتنها شفابخش نخواهد بود، بلكه موجب شدت بيمارى خواهد شد؛ به عبارت ديگر اگر از شوخىهاى زننده و آزاردهنده استفاده شود و در شوخى زيادهروى گردد، نهتنها شادىآفرين نخواهد بود، بلكه موجب اذيت و آزار ديگران خواهد شد. اين بخش از شوخىها مذمت شدهاند.
شوخى در سيره معصومين (عليهم السلام )
پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله ) و امامان معصوم (عليهم السلام ) كاملترين الگوى اخلاق و ادب بودند، درعينحال با اصحاب و ياران خود به شوخى مىپرداختند و آنها را به شوخى توصيه مىكردند و هيچگاه از مرز حق خارج نمىشدند. پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه و آله ) مىفرمود: «
انّي لَأَمْزَحُ وَلا اقُولُ الاّ حَقاً »؛ 1 «همانا من شوخى مىكنم، ولى چيزى جز حق نمىگويم».
«شيبانى» يكى از ياران امام صادق (عليه السلام ) مىگويد:
امام صادق (عليه السلام ) فرمود: «مزاح و شوخى شما با يكديگر چگونه است؟» من گفتم: «بسيار كم است». حضرت فرمود: «چرا با هم شوخى نداريد. بهدرستى كه مزاحكردن از اخلاق پسنديده است. تو به وسيله شوخى برادر مؤمنت را شاد مىكنى». رسولخدا (صلى الله عليه و آله ) پيوسته با افراد مزاح مىكردند تا آنان را شاد كنند. 2