161را نمىشناسى. [ولى] ما آنان را مىشناسيم. به زودى آنان را دوبار عذاب مىكنيم. سپس به سوى عذاب بزرگى بازگردانده مىشوند!
نكتهها و اشارهها
1. اين آيه به منافقان داخل و خارج مدينه توجه داده، و از مسلمانان خواسته است كه هر دو گروه را زيرنظر بگيرند و از منافقان خارج شهر غافل نشوند. ولى توجه داشته باشند كه منافقان داخل مدينه بر كار خود مسلطتر و خطرناكترند.
2. از اين آيه استفاده مىشود كه منافقان چنان از حق عارى شده، و بر كار خود مسلط و تمرين كرده 1 بودند كه مىتوانستند خود را در صف مسلمانان راستين جا بزنند؛ بدون آنكه كسى متوجه آنان شود.
3. مقصود از اينكه پيامبر(ص) منافقان را نمىشناسد، شناخت پيامبر با علم عادى و معمولى است؛ وگرنه اشكالى ندارد كه او از طريق وحى و اخبار غيبى از اسرار منافقان آگاه شود.
4. مقصود از «عذاب بزرگ»، همان مجازاتهاى روز رستاخيز است. ولى درباره دو عذاب ديگرى كه در آيه بدانها اشاره شده، مفسران دو احتمال دادهاند كه براساس احتمال نخست، رسوايى اجتماعى منافقان در دنيا و كيفر آنان هنگام مرگ مقصود است و براساس احتمال دوم، مقصود از عذاب دوم، ناراحتى درونى منافقان به علت پيروزىهاى مسلمانان است.