282مىگيرد. از اينرو ديدن تودههاى عظيم در حج، از نقاط گوناگون جهان، افق ديد مسلمانان را گسترش مىدهد و از مرزهاى قومى، شخصى و ملى فراتر مىبرد. 1
در مرحله بعدى، تفاهم نمادى در اعمال و آثار فقهى و احكام عينى حج نمايان مىشود و به اتحاد و اجتماع بزرگ مسلمانان منجر مىگردد. پس حج «نماد امت اسلامى» و تعيين كننده «نوع رفتار سعادتمندانه» امت اسلامى است:
حج، نماد امت اسلامى و آموزنده نوع رفتارى است كه اين امت بزرگ براى تأمين سعادت خود بايد در پيش گيرد. مىتوان حج را در حركت هدفمند و آگاهانه و متنوّع همگان در جهتى واحد خلاصه كرد. تاروپود اين حركت، ياد خدا و همدلى بندگان خدا است، و هدف آن ايجاد پايگاه مستحكم معنوى براى زندگى سعادتمندانه انسان: (جَعَلَ اللّٰهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرٰامَ قِيٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ الْهَدْيَ وَ الْقَلاٰئِدَ) . 2
دو- تأثير ابعاد سياسى حج در نظم بينالملل اسلامى
يكى از ابعاد مهم در سطح كلان، بعد سياسى حج است كه در سالهاى اخير و بهويژه بعد از پيروزى انقلاب اسلامى ايران، وارد گفتمان حج شد و تغييراتى اساسى در بينشها بهوجود آورد. بيشتر مشكلات در سطح جهان اسلام، ريشه سياسى دارد. از اينرو بهترين فرصت براى طرح مشكلات و يافتن راهكارهاى درست در زمينههاى سياسى، موسم حج است. در انديشه امام خمينى رحمه الله و مقام معظم رهبرى، مضاف بر جنبههاى اخلاقى - تربيتى حج، بُعد سياسى نيز در كانون توجه بوده است و در طى سى سالى كه از انقلاب اسلامى مىگذرد، اين بُعد حج، رفتهرفته پررنگتر شده است. اينكه انقلاب اسلامى و ديدگاههاى رهبرى آن، تا چه ميزان بر بسيج و تراكم قدرت امت اسلامى و در معناى نازل آن در ايجاد نظم اسلامى موفق بوده است، بايد با ديگر متغيرها ارزيابى گردد. انديشههاى رهبرى در اين زمينه، با تبليغات مناسب از سوى