255نمىتواند مجموعه شناختهايى را كه در مراسم حج، قابل وصول است، يكجا در اختيار امت اسلامى قرار دهد. 1
بسيارى از انديشمندان و نظريهپردازان اجتماعى معتقدند كه انديشه انسان در بستر عوامل اجتماعى شكل مىگيرد، اصلاح مىشود، تكامل مىيابد و از بين مىرود. البته گروههاى صاحبنظر مختلف درباره ميزان تأثيرپذيرى انديشه انسان از عوامل گوناگون، نظر يكسانى ندارند. برخى مانند «ماركس»، تفكر انسان را مستقل نمىدانند آن را به صورت مطلق، مقيد و متأثر از عوامل اجتماعى مىدانند. برخى نيز انديشه انسانى را به طور كامل، مستقل از عوامل اجتماعى مىدانند و جايگاه مستقلى براى آن قائلاند و عدهاى نيز، عوامل اجتماعى و ذهنى را متأثر از هم مىدانند. ديدگاه رهبرى را مىتوان به دسته سوم نزديك دانست. خلاصه اينكه نوع ارتباطها و تعاملهاى اجتماعى، سنتها، آداب و رسوم بر كيفيت معرفت انسانى مؤثر است. انسان با توجه به اينكه در چه فرايند اجتماعى و ارتباطى قرار مىگيرد - ارادى يا غير ارادى - به معرفت و آگاهى خاصى دست پيدا مىكند. اين آگاهى، به طور مطلق، وجه مثبت و ارتقا دهندهاى ندارد و ممكن است، اغواگرانه و يا آميزهاى از حق و باطل باشد. گفته شد حج، مجموعه دستورهايى است كه به شكلى بسيار دقيق و منسجم، تعاملها و ارتباطهاى بين افراد مشاركت كننده در آن را شكل مىدهد. اگر به اين دستورها به درستى عمل شود، به طور حتم معرفتى خاص حاصل مىشود كه از نظر رهبرى، اين معرفت، تنها در فضاى حج به دست مىآيد.
از ديدگاه مقام معظم رهبرى، اين معرفت، عبارت است از مجموعهاى از شناختها كه از جمله آنهاست: شناخت خود به عنوان يك فرد، شناخت خود به عنوان جزئى از مجموعه عظيم امت اسلامى، شناختِ نمونه و نمايى از آن امت واحد، شناخت عظمت و رحمت خدا و شناخت دشمن.