244
ب) هنجارها
كلمن معتقد است، هنجارهاى مؤثر در قالب دستورى و نيرومند، باعث ظهور سرمايه اجتماعى در جمع مىشوند و فرد، تحت تأثير قدرت اين هنجارها از منافع شخصى مىگذرد و به سود جمع عمل مىكند. البته كلمن معتقد است كه هنجارها مىتوانند مانع بروز ابتكار و خلاقيت گردند. آنجا كه اشاره مىكند، هنجارهاى مؤثر در يك حوزه، مىتوانند نوآورى در همان حوزه را كاهش دهند. نه تنها كنشهاى انحرافى آسيبرسان را، حتى كنشهاى انحرافى سودمند را هم (منبع ابتكار و نوآورى) مىتوانند محدود كنند. 1
شايد در هيچكدام از احكام اسلامى اين همه هنجار و قالب عمل در خصوص يك رفتار جمعى، در بازه زمانى ويژه پيدا نشود. در تمامى مقررات حاكم بر مناسك حج، شرايط با هم بودن و عمل متقابل، فراهم است. پيش از اين بارها به مطالب مقام معظم رهبرى، در اينباره اشاره شده و در اينجا از آن عبور مىكنيم.
ج) تعهدات و انتظارات
يكى ديگر از عوامل مؤثر بر سرمايه اجتماعى از نظر جيمز كلمن، ميزان قابل اعتماد بودن محيط اجتماعى است، به اين معنا كه تعهدها بازپرداخت مىشود و همچنين به معناى ميزان واقعى تعهداتى است كه برعهده گرفته مىشود. 2 فضاى مناسك حج، فضاى اعتماد و تعهد متقابل است. رهبر معظم انقلاب حجاج را از رفتارهايى كه موجب بىاعتمادى و دورى از يكديگر مىشود، به شدت باز مىدارند. ايشان پرهيز از شقاق و نقار را، يك مسئله محورى در كسب منافع حج مىدانند 3 و مىفرمايند: