197حج، شبكه اخلاق اسلامى است كه مىتواند در جامعه اعتماد اجتماعى، خَلق كند. «اگر... ميان فرقههاى اسلامى و اقوام مسلمان با يكديگر، محبت، حسن ظن و همدلى، جاى بدگمانى و بدبينى را بگيرد، بخش اعظم توطئه و تدبير بدخواهان را خنثا خواهد كرد. 1 اين عبارت، نقش اعتماد اجتماعى را در سطح جوامع اسلامى بيان مىكند. توانايى رسيدن به سعادت در يك جامعه، در درجه اول بستگى به دوام و قوام مشاركت و همكارى دارد و بالاتر از همه با رعايت موازين اخلاقى، نظير اعتماد، صداقت، نوعدوستى و اتكاپذيرى به دست مىآيد. كسانى مانند زبيگنيو برژنسكى آمريكايى و ژاك دلوز فرانسوى، فردگرايى بىاخلاق و رقابتآميز را عامل فروپاشى غرب مىدانند. از اينرو، احياء سنتها و ارزشهاى معتبر اخلاقى براى ايجاد اعتماد اجتماعى، ضرورى است. 2 حج، بزرگترين عرصه اخلاق است. حج، محل امنيت انسان مسلمان، بلكه تمام موجودات است. فضايل اخلاقى بيشترين تأثير را در رشد انگيزههاى ديگرخواهانه و كنترل انگيزههاى خود مدارانه دارد. اعتماد در حج، از فضائل اخلاقى حاكم بر مواقفِ آن حاصل مىشود؛ زيرا از اعتقاد و باورهاى مردم نشئت مىگيرد.
حج، محل تشاور و تعاهد براى بازكردن گرههاى داخلى و بينالمللى جوامع اسلامى است، تعاهد دو جنبه دارد؛ جنبه درونى كه دلها و فكرها را در برمىگيرد و جنبه بيرونى كه به شكل امت اسلامى و احساس وحدت ظهور مىكند. 3 احساس مسئوليت و تعهد از عناصر قدرت هستند و امت اسلامى بايد اين عناصر را كسب كند. از ضرورتهاى مهم كشورهاى اسلامى گستردن بيدارى و احساس تعهد و مسئوليت در ميان جوانان است كه