196مىشود. اعتماد اجتماعى، از دو منبع؛ هنجارهاى همكارى و شبكه تعهدات اجتماعى، به وجود مىآيد. 1 زتومكا، اين گزارهها را درباره اعتماد نقل مىكند:
اعتماد يك خير اجتماعى است كه بايد به اندازه هوايى كه تنفس مىنماييم و آبى كه مىنوشيم از آن محافظت نماييم. وقتى صدمه ببيند، با آسيبهاى زيادى مواجه مىشويم، و وقتى نابود شود، جوامع متزلزل و دچار فروپاشى مىشوند. اعتماد سازوكار انسجام بخش است كه تجانس را در روابط اجتماعى و نظامها ايجاد و حفظ مىنمايد. اعتماد خمير مايه جامعه مدنى است و روابط و معاشرتهاى متقابل را در ميان اشخاص كه بهطور رسمى آزاد هستند، تجويز مىنمايد. بهزيستى يك كشور، و توانايى رقابت نمودن آن منوط به ويژگى فرهنگى فراگير و منحصر به فرد، يعنى ميزانى از اعتماد ذاتى در يك جامعه است. 2
حج، ميدان ظهور سه نوع اعتماد؛ اعتماد به خدا 3 اعتماد به نفس 4 و اعتماد اجتماعى است. عرصه كنش ملتهاى مسلمان بر پايه اعتقادات مشترك توحيدى و قوىترين پشتيبان دولتهاى مسلمان است. اقتدار دولتها هم در عرصه بينالمللى و هم در عرصه سازندگى، وابسته به شكلگيرى اعتماد اجتماعى و تعامل صادقانه دولتها با ملتها است. 5 دردهاى مزمن جهان اسلام حاصل بىاعتمادى به خداوند، ضعف نفس و بىاعتمادى اجتماعى و بينالمللى در جهان اسلام است. 6 تنها راه پيروزى در مصاف حق و باطل با «خردمندى و تلاش شايسته و با استقامت و اميد و با توكل به خدا و اعتماد به نفس» 7 به دست مىآيد. اعتماد از صداقت و وفادارى حاصل مىشود.