187مشترك، نيازمند سرمايه و قدرت مشترك است. تنوع فرهنگى، قومى و زبانى مىتواند باعث بههم ريختگى روابط امت اسلامى باشد و روز به روز بر اثر دخالت بيگانگان شكاف عميقى ايجاد شود و در قلمرو مذهبى، تكفيرهاى دينى را رواج دهد و در عرصه اجتماعى و بينالمللى هويت و هستى جامعه اسلامى را به خطر اندازد. كاهش همكارىهاى كشورهاى اسلامى در حل مسائل مشترك و وجود فضاى بىاعتمادى و بد بينى بين كشورهاى اسلامى، از مسائل مهم هستند و همگى حكايت از يك نوع نابسامانى اجتماعى و سياسى ميان آنها دارد. حال سئوال اين است كه چرا جوامع اسلامى چنين شدهاند؟ راه حل آن چيست؟ پيشفرض نوشتار حاضر اين است كه امت اسلامى به دليل تنوع فرهنگى، مذهبى، نژادى، مكانى و ساير تمايزات آبستن نابسامانى و اختلاف هستند و دخالت بيگانگان آن را تقويت كرده است و سرمايه اجتماعى در ميان امت اسلامى رو به زوال رفته است. حج، نقش محورى در سامانبخشى روابط كشورهاى اسلامى و باز گرداندن، تشكيل و تقويت سرمايه اجتماعى در اين كشورها دارد. اين نوشتار در نظر دارد فرضيه خود را در پيامهاى مقام معظم رهبرى به حجاج و سخنرانىهاى ايشان در جمع كارگزاران حج از سال 1368 تا 1391 به آزمون بگذارد. حج به عنوان يك سازمان مذهبى، داوطلبانه مىتواند ميزان سرمايه اجتماعى بين مسلمانان و كشورهاى اسلامى و تعامل مثبت و مفيد آنان را افزايش دهد و اثرات مثبتى بر جاى گذارد. اوضاع موجود در كشورهاى اسلامى، نشانه زوال اعتماد، مشاركت، آگاهى و روابط مبتنى بر اخوت اسلامى است كه باعث سستى و ناتوانى كشورهاى اسلامى در داخل، بين كشورهاى اسلامى و در عرصه بينالمللى گشته است، حج و تبيين صحيح آن مىتواند اين وضعيت را تغيير دهد.
1. مفهوم سرمايه اجتماعى
سرمايه اجتماعى از ارزشها، هنجارها، همكارىهاى متقابل مبتنى بر اعتماد و آگاهى بين افراد و گروهها ناشى مىشود. البته، هر نوع ارزش و هنجارى، موجب