50 استطاعت اخلاقى، شرط قبول حج

معمولاً هرگاه كه در بحث حج سخن از «استطاعت» مى‌رود، ذهن‌ها به «استطاعت مالى» سوق مى‌يابد؛ در حالى‌كه درباره حج «استطاعت حقوقى و اخلاقى» نيز بسيار در خور توجه است؛ چراكه اگر اين نوع استطاعت حاصل نشود، چه بسا حج پذيرفته نشود يا به كمترين اندازه قبول برسد و در نتيجه، كمترين نمره و دستاورد را داشته باشد.

استاد شهيد «مرتضى مطهرى» در اين‌باره مى‌گويد:

گاهى بعضى افراد مى‌پرسند: چطور است كه از نظر اسلام، استطاعت مالى و استطاعت بدنى و استطاعت طريقى شرط است. اما استطاعت اخلاقى شرط نيست؟! يعنى چطور است كه حاجى بايد از لحاظ مالى آن‌قدر ثروت داشته باشد كه به راحتى به مكه برود و برگردد و ضربه‌اى به كار و كسب و وضع خانواده‌اش وارد نشود و از لحاظ بدنى، بايد سالم باشد و مريض نباشد. از لحاظ راه، بايد امنيت داشته باشد؟ چرا؟! جواب اين است كه استطاعت اخلاقى [و حقوقى] هم شرط است. اما با يك تفاوت و آن اينكه ساير استطاعت‌ها شرط وجوب است و اما استطاعت اخلاقى شرط وجود است. توضيح مطلب اينكه شرط وجوب، يعنى شرطى كه تأييد نشود، تكليفى در كار نيست؛ مثلاً رسيدن مال به حد نصاب، شرط وجوب زكات است. تا مال به حد نصاب نرسد، تكليفى و وجوبى در كار نيست. اما شرط وجود، يعنى شرطى كه تا آن شرط محقق نشود، عمل انسان مقبول نيست؛ مثلاً حضور قلب، شرط قبولى نماز است و بايد حضور قلب باشد تا نماز مقبول واقع شود و آثار خود را ببخشد. پس شرط وجود، از شرط وجوب مهم‌تر است.