57بنابراين، جواب، همان است كه گفته شد و آيه ناظر به موارد غالب است؛ زيرا بيشتر كسانى كه به مكه مى‌رفتند از اين دو گروه بودند و اينان امكان پياده رفتن يا شترسوارى را داشتند. اما كسانى كه مركب‌هاى ديگرى داشتند يا راهشان منحصر به دريا بوده است، كم بوده‌اند وگرنه منظور از (وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ) هر نوع مركب خواهد بود كه مسلماً در عصر ما شامل هواپيما، قطار، ماشين و كشتى نيز است. ¹

(لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ)

به دنبال دعوت حضرت ابراهيم از مردم، براى انجام دادن فريضه حج، خداوند تأكيد مى‌كند كه اين دستور، بيهوده يا براى به زحمت افكندن مردم نبوده است، بلكه براى شناخت منافع همه‌جانبه دنيايى و آخرتى است كه نصيب حاجيان مى‌شود؛ همان‌طور كه خداوند مى‌فرمايد: ( لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ )؛ «تا شاهد منافع گوناگون خويش [در اين برنامه حياتبخش] باشند» و ما - إن شاء الله - در پايان بحث تفسيرى آيات، فلسفه حج و منافع همه‌جانبه آن را توضيح خواهيم داد.

(وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِي أَيّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلىٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعٰامِ )

از فوايد حج اين است كه در اين ايام معيّن - از دهم تا سيزدهم ذيحجه - نام خدا را هنگام ذبح يا نحر حيوانات قربانى، بر زبان جارى كنند تا بدين‌وسيله رسم توحيد را استوار، و رسم بت‌پرستان و